ΑΡΧΙΚΗ

ΑΡΘΡΑ ΜΟΥΣΙΚΑ

Zoltán Kodály (1882-1967)

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΟΣ ΜΟΥΣΙΚΟΣ;

       Απόσπασμα από την προσφώνηση του Zoltán Kodály προς τους σπουδαστές της Ακαδημίας Μουσικής της Βουδαπέστης κατά την τελετή λήξης του ακαδημαϊκού έτους 1953 (Zoltán Kodály, Selected Writings). Στην προσφώνησή του αυτή ο Kodály συνοψίζει τις γνώσεις και δεξιότητες που πρέπει να έχει ένας καλός μουσικός, λαμβάνοντας ως αφετηρία και σχολιάζοντας τους «Μουσικούς κανόνες του οίκου και του βίου» του Robert Schumann (1810 – 1856).

       Σήμερα γίνεται πολύς λόγος για το ότι οι σπουδαστές επιβαρύνονται με υπερβολικά πολλά μαθήματα. Είναι αλήθεια ότι ο σπουδαστής της μουσικής το θεωρεί βάρος να μελετά διάφορα μαθήματα, όταν δεν μπορεί να δει την άμεση χρησιμότητά τους για την καριέρα του. Αν όμως συνειδητοποιούσε πόσο  ευκολότερο θα ήταν να μάθει κάθε μουσικό μάθημα και πόσο χρόνο θα κέρδιζε, αν είχε κατ’ αρχήν εξασκηθεί να διαβάζει μουσικά κείμενα γρήγορα και με ασφάλεια, δεν θα σταματούσε μέρα και νύχτα, μέχρι να το κατορθώσει αυτό. Το να διδάσκουμε σ’ ένα παιδί ένα μουσικό όργανο, χωρίς πρώτα να του δώσουμε προπαρασκευαστική μουσική εκπαίδευση και χωρίς να το εξασκούμε -  μαζί με την εκτέλεση στο μουσικό όργανο - στο τραγούδι, στη μουσική ανάγνωση και την υπαγόρευση μουσικού κειμένου στο ψηλότερο δυνατό επίπεδο, είναι σαν να χτίζουμε στην άμμο.

       Μπορεί κάποιος να φθάσει ακόμη και την ικανότητα ενός δεξιοτέχνη χωρίς να διαβάζει μουσική : Μπορούμε ακόμη και σήμερα να βρούμε δεξιοτέχνες του τραγουδιού ή της φλογέρας μεταξύ των ηλικιωμένων χωρικών. Οι τσιγγάνοι στο παρελθόν έκαναν θαύματα στο βιολί, στο κλαρίνο και στο τσίμπαλο (σαντούρι) ακόμη και χωρίς γραμμένες νότες. […]

       Από την άλλη πλευρά, μια υπερβολικά μονόπλευρη ενασχόληση με τη μουσική γραφή είναι επίσης κάτι από το οποίο πρέπει να προστατευθούμε. Πολύ λίγοι σπουδαστές της μουσικής σήμερα θα μπορούσαν να τραγουδήσουν μια μελωδία μετά το πρώτο άκουσμά της ή να την καταγράψουν γρήγορα. Μόνο η διδασκαλία του συστήματος σολ-φα, όταν γίνεται με καλή καθοδήγηση, μπορεί να αναπτύξει την ικανότητα σύνδεσης του μουσικού ήχου με το γραπτό του σύμβολο – τη νότα – μέχρι του σημείου το ένα να ανακαλεί αμέσως το άλλο. Ο σημερινός μουσικός, αν θέλει να προχωρήσει, πρέπει να ενώσει μέσα του όλες τις αξίες της μορφής και του περιεχομένου τόσο του λαϊκού όσο και του γραπτού μουσικού πολιτισμού.

       Σαν γενικός κανόνας, μόνο αυτός που διδάχθηκε κάτι καλά μπορεί και να το διδάξει καλά. Όμως, μπορεί να συμβεί κάποιος που διδάχθηκε άσχημα να γίνει καλός δάσκαλος, γιατί θέλει να σώσει τους μαθητές του από τα λάθη της δικής του εκπαίδευσης. Παρακολούθησα τη δοκιμαστική διδασκαλία κάποιων μαθητευόμενων «δασκάλων-καλλιτεχνών». Ήταν σαν να αισθάνονταν ότι αυτή η εργασία μάλλον δεν ταίριαζε στην αξιοπρέπειά τους. Όμως, η έκφραση «με τον λαό για τον λαό» θα παραμείνει μια κενή κοινοτοπία για όποιον δεν έχει τα εφόδια, ώστε να δημιουργήσει ένα σταθερό δεσμό συμπάθειας με τους ανθρώπους και να φέρει έτσι τη μουσική στη ζωή τους.

       Πώς μπορούμε να διδάξουμε ό,τι δεν γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι ; Κάποιοι από τους εκπαιδευόμενους δασκάλους δεν κατόρθωσαν να αντιληφθούν ένα διάστημα που τραγουδήθηκε εσφαλμένα και το άφησαν να περάσει απαρατήρητο. Θα έπρεπε να είναι πιο προσεκτικοί, αν όχι για κάποιον άλλο λόγο, τουλάχιστον για το δικό τους συμφέρον. Μια νέα γενιά μεγαλώνει και πλησιάζει τη μουσική με τον σωστό τρόπο, στα χέρια καλών και ευσυνείδητων δασκάλων. Έως ότου μεγαλώσουν αυτοί που είναι τώρα επτά ή οκτώ χρονών παιδιά, αυτοί που είναι σήμερα είκοσι χρονών θα είναι μουσικοί στην κορυφή της καριέρας τους. Όσοι δεν είναι αρκετά καλοί ως καλλιτέχνες ή δάσκαλοι θα παραμεριστούν από τη νεότερη γενιά. Γιατί, για ένα πράγμα θα πρέπει να είμαστε απόλυτα βέβαιοι : Μόνο ο ένας στους εκατό θα αποδειχθεί αρκετά καλός, ώστε να γίνει καλλιτέχνης και να ζήσει αποκλειστικά ως καλλιτέχνης. Από την άλλη πλευρά, η ιστορία της μουσικής δείχνει ότι σε πολλές περιπτώσεις όσο μεγαλύτερος είναι κάποιος, τόσο μεγαλύτερη είναι η επιθυμία του να μεταδώσει τις γνώσεις του στους άλλους.

       Έχετε εδώ μια σχολή που απαρτίζεται από πολλούς καθηγητές. Όλοι τους θέλουν να σας εξοπλίσουν όσο γίνεται καλύτερα για τις σκληρές μάχες της ζωής. Μπορείτε να τους ξεπληρώσετε αυτή την αγάπη και την αγωνία τους, μόνο αν αφοσιωθείτε με την μέγιστη δυνατή επιμέλεια στην επίτευξη αυτού του στόχου. Στο κάτω-κάτω πρόκειται για τη δική σας επιτυχία.

       Με βάση όλα όσα είπαμε προηγουμένως τα χαρακτηριστικά ενός καλού μουσικού μπορούν να συνοψιστούν ως εξής :

1. Ένα καλά εκπαιδευμένο αυτί
2. Ένα καλά εκπαιδευμένο μυαλό
3. Μια καλά εκπαιδευμένη καρδιά
4. Ένα καλά εκπαιδευμένο χέρι.

       Και τα τέσσερα πρέπει να αναπτύσσονται παράλληλα, σε συνεχή ισορροπία. Μόλις ένα από αυτά μείνει πίσω ή προχωρήσει υπερβολικά μπροστά, κάτι δεν πηγαίνει καλά.

       Μέχρι τώρα οι περισσότεροι από σας έχουν ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του τέταρτου σημείου : Η εκπαίδευση του χεριού σας έχει αφήσει πολύ πίσω όλα τα υπόλοιπα. Θα είχατε ωστόσο πετύχει τα ίδια αποτελέσματα πιο γρήγορα και πιο εύκολα, αν η εκπαίδευσή σας στα άλλα τρία σημεία είχε ακολουθήσει τον ίδιο ρυθμό. Αν δεν έπρεπε να διορθώνονται στοιχειώδη λάθη ρυθμού στο μάθημα του μουσικού οργάνου. Αν παίζατε στα δάκτυλα την ανάλυση της μορφής και του περιεχομένου μιας σύνθεσης.

       Αν πλησιάζετε ένα έργο με κατανόηση του πνεύματός του, ο νους θα καθοδηγήσει τα δάκτυλά σας και θα ανακαλύψετε τον σωστό δρόμο πολύ νωρίτερα παρά αν προσπαθήσετε να φθάσετε στο πνεύμα του έργου μέσω των δακτύλων. Εφήμερες επιτυχίες ή οιονεί επιτυχίες μπορούν να επιτευχθούν με τη μίμηση του δασκάλου ή κάποιου άλλου καλλιτέχνη. Παρ’ όλ’ αυτά, χωρίς τα τρία πρώτα σημεία κανείς δεν μπορεί να δημιουργήσει ανεξάρτητο καλλιτεχνικό έργο.

       Η μέθοδος σολ-φα μαζί με την επιστήμη της αρμονίας και της μορφολογίας της μουσικής διδάσκουν τα δύο πρώτα σημεία. Για την συμπλήρωση αυτής της διδασκαλίας, είναι απαραίτητη μια όσο γίνεται πιο πολύπλευρη μουσική εμπειρία. Κανείς δεν μπορεί να γίνει καλός μουσικός, αν δεν παίξει μουσική δωματίου και δεν τραγουδήσει σε ολιγομελείς χορωδίες.

       Όσον αφορά το τρίτο σημείο, δεν μπορώ να βρω μαθήματα στο πρόγραμμα σπουδών οποιουδήποτε σχολείου. Παρ’ όλ’ αυτά, οι περισσότερες αδυναμίες βρίσκονται σ’ αυτό τον τομέα. Δεν μπορεί όμως να διδαχθεί μέσα σε τάξεις. Η ψυχολογία ίσως βοηθήσει - και αυτό μπορεί να διδαχθεί - αλλά τα υπόλοιπα τα προσφέρει η ίδια η ζωή. Η ανάγνωση των έργων των μεγάλων συγγραφέων, η σπουδή των δημιουργημάτων των μεγάλων καλλιτεχνών :

«Να παρατηρείς προσεκτικά γύρω σου τη ζωή,

καθώς και τις άλλες τέχνες και επιστήμες».

                                                                                                                                                 ( Ρόμπερτ Σούμαν

«Μουσικοί κανόνες του οίκου και του βίου» )

       Κάθε τέχνη προσφέρει κάτι που της ανήκει αποκλειστικά και δεν μπορεί να βρεθεί σε καμία άλλη τέχνη. «Ένας καλλιεργημένος μουσικός μπορεί να μελετήσει με το ίδιο όφελος τις Παναγίες του Ραφαήλ, όπως ένας καλλιεργημένος ζωγράφος μπορεί να μελετήσει τις συμφωνίες του Μότσαρτ», έγραψε ο Σούμαν σ’ ένα άλλο κείμενό του.

       Ένας μουσικός πρέπει πριν απ’ όλα να αφοσιωθεί στη μελέτη της δικής του τέχνης. Είναι ζήτημα αν οι περισσότεροι σπουδαστές της μουσικής γνωρίζουν κάτι πέραν όσων περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα των σπουδών τους, με την στενή έννοια του όρου. Αυτό συμβαίνει, γιατί, ως αποτέλεσμα των περιορισμένων τους ικανοτήτων στη μουσική ανάγνωση, χρειάζονται πάρα πολύ χρόνο για να γνωρίσουν μια σύνθεση. Δεν είναι αρκετό να ακούσει κανείς μια φορά, φευγαλέα, τα μεγάλα έργα. Πρέπει να προετοιμαστεί κανείς γι’ αυτά και να παρακολουθεί τις νότες τους σελίδα-σελίδα, τόσο πριν όσο και μετά την ακρόασή τους, για να τις εντυπώσει ανεξίτηλα στο μυαλό του.

       Η προσωπική συμμετοχή αξίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Είναι κρίμα που δεν είχαμε χορωδία [στη Μουσική Ακαδημία] για τόσα πολλά χρόνια. Στο παρελθόν οι αξέχαστες εκτελέσεις μεγάλων έργων από την χορωδία συνέβαλλαν πολύ στη μουσική πρόοδο των σπουδαστών – και της καρδιάς τους επίσης. Παρότι έχουμε ήδη ένα κουαρτέτο εγχόρδων, η μεγάλη μάζα των σπουδαστών δεν γνωρίζει τι μπορεί να κερδίσει με την ακρόαση αυτού του ανώτερου είδους μουσικής. Λίγοι μόνο από αυτούς παρακολούθησαν την ωραία εκτέλεση του Κουαρτέτου σε λα ελάσσονα του Σούμπερτ, παρότι με τον πλούτο των συναισθημάτων του αυτό το έργο έχει εξαιρετική αξία για την καλλιέργεια της καρδιάς. Για τέτοια έργα αξίζει να κάνει κανείς μεγάλα ταξίδια. Και όμως παίχθηκε εδώ, σ’ αυτό το κτήριο  – αλλά δεν το παρακολούθησαν.

       Είδαμε ότι μόνο με μια συνεχή και πολύπλευρη προσπάθεια μπορεί να κερδίσει κανείς τον τίτλο του καλού μουσικού. Για την κατάκτηση αυτού του τίτλου τίποτε από όσα αναφέραμε δεν μπορεί να παραλειφθεί : Αν κάποιος χάσει κάτι από αυτά, θα φανεί, όποιο δρόμο και αν ακολουθήσει ως μουσικός. Η βασική μουσική εκπαίδευση, αν χαθεί στη νεαρή ηλικία, δεν μπορεί να αναπληρωθεί αργότερα. Είναι ευτυχής όποιος είναι νέος και δεν έχει ακόμη χάσει τίποτε. Ο χρόνος όμως κυλάει γρήγορα και όποιος δεν έμαθε να διαβάζει και να γράφει μουσική μέχρι τα δεκατέσσερά του χρόνια, μόνο με πολύ μεγάλη δυσκολία μπορεί να το κατορθώσει αυτό αργότερα, αν το κατορθώσει ποτέ.

       Ο τίτλος του καλού μουσικού προϋποθέτει επίσης μια καλλιεργημένη αισθητική κρίση. Στο χάος όμως της μουσικής παραγωγής που μας κατακλύζει σήμερα μόνο οι μεγάλοι συνθέτες του παρελθόντος μπορούν να κατέχουν τη θέση που τους αξίζει. Είναι εκατό φορές πιο δύσκολο σήμερα να αποκτήσει κανείς ασφαλή αισθητική κρίση απ’ όσο ήταν εκατό χρόνια πριν. Συχνά μόλις και μετά βίας μπορεί κανείς να ξεχωρίσει το αυθεντικό από την απομίμηση. Ένας καλός μουσικός όμως γνωρίζει ποια είναι η καλή μουσική. Οδηγείται από την εξοικείωσή του με τη μουσική φιλολογία, τη θεωρητική και πρακτική του γνώση και την καλλιεργημένη αισθητική του κρίση – όλα όσα απέκτησε μετά από πολλά χρόνια σπουδών.

       Και ποιος είναι ο στόχος όλων αυτών των μακρών και κοπιαστικών σπουδών ;  Να κερδίζει κανείς σε διαγωνισμούς ; Να ξεπεράσει άλλους συναδέλφους του μουσικούς, να αποκτήσει όνομα και φήμη ; Όχι. Είναι επιτακτικό καθήκον των ταλαντούχων να καλλιεργήσουν το ταλέντο τους στον ύψιστο βαθμό, ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο χρήσιμοι στους συνανθρώπους τους. Γιατί η αξία κάθε ανθρώπου κρίνεται από το πόσο μπορεί να βοηθήσει τους συνανθρώπους του και να υπηρετήσει την πατρίδα του. Η πραγματική τέχνη είναι μια από τις ισχυρότερες δυνάμεις για την εξύψωση της ανθρωπότητας και όποιος την φέρνει κοντά σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται, είναι ένας ευεργέτης της ανθρωπότητας.

       Είναι φανερό ότι ένας τέλειος μουσικός είναι ένα άφθαστο ιδανικό. Ακόμη και οι καλύτεροι μπορούν να βρουν μέσα τους αδυναμίες. Βλέποντας όμως τον στόχο μπορούν να μετρήσουν την απόσταση και να καταλάβουν τι πρέπει ακόμη να κάνουν για να τον πλησιάσουν. Αυτούς τους ανθρώπους ο τελευταίος από τους «Μουσικούς κανόνες» του Σούμαν δεν τους απελπίζει αλλά τους ενθαρρύνει :

«Δεν υπάρχει τέλος στη μάθηση».

 Μετάφραση : Βασίλης Αντωνόπουλος