ΑΡΧΙΚΗ

ΑΡΘΡΑ ΜΟΥΣΙΚΑ

Keith Swanwick, ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

 Απόσπασμα από το άρθρο του KeithSwanwick : Μουσική εκπαίδευση, στο μουσικό εγκυκλοπαιδικό λεξικό TheNewOxfordCompaniontoMusic (directedbyDenisArnold), OxfordUniversityPress, 1983. 

      Παρά τις φαινομενικά αλληλοσυγκρουόμενες φιλοσοφίες της μουσικής εκπαίδευσης, υπάρχουν κάποιες θεμελιώδεις αρχές που μπορούν να καθοδηγήσουν τον δάσκαλο της μουσικής, είτε εργάζεται με ταλαντούχους μαθητές, μαθητές που δείχνουν ενδιαφέρον ή «δύσκολους», είτε παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα είτε διδάσκει σε τάξεις σχολικού ή πανεπιστημιακού επιπέδου.

      Κάθε άνθρωπος πρέπει να γνωρίσει την επιτυχία και οι μαθητές της μουσικής δεν αποτελούν εξαίρεση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα επιτυχία σε διαγωνισμούς ή εξετάσεις, αλλά επιτυχία στις καθημερινές συναντήσεις με τη μουσική. Για να διατηρείται το κίνητρο της μάθησης, πρέπει αυτός που μαθαίνει να έχει την αίσθηση ότι το επίπεδο της κατανόησης και των δεξιοτήτων του ανυψώνεται συνεχώς. Όλοι οι φυσιολογικοί άνθρωποι έχουν ανάγκη και επιθυμούν να μαθαίνουν, εκτός αν επανειλημμένες αποτυχίες τούς  αποθαρρύνουν. Τα σχολεία είναι μερικές φορές τόποι όπου οι μαθητές μαθαίνουν να αποτυγχάνουν. Στην πραγματικότητα, τα σχολεία είναι τόποι όπου και οι καθηγητές αποτυγχάνουν επίσης, εξαιτίας των μεγάλων δυσκολιών που είναι συνυφασμένες με την οργάνωση της εκπαίδευσης πολυμελών ομάδων, των οποίων τα μέλη είναι μερικές φορές υποχρεωμένα να είναι παρόντα, παρότι θα προτιμούσαν να βρίσκονται κάπου αλλού.

      Ο αποτελεσματικός καθηγητής λαμβάνει υπ’ όψιν τις «φυσικές τάσεις που ευνοούν την αυθόρμητη μάθηση», κατά την έκφραση του ψυχολόγου Jerome Bruner : την περιέργεια, την επιθυμία να είναι κάποιος επαρκής, την ισχυρή τάση να συναγωνίζεται τους άλλους και την ανάγκη για συλλογική δράση. Ο καθηγητής της μουσικής πρέπει να κατανοήσει όλα όσα αυτά συνεπάγονται.

      Δεν ξυπνά κάποιος την περιέργεια, όταν υπαγορεύει σημειώσεις πάνω στην ιστορία της μουσικής, όταν υποδεικνύει στους μαθητές ποια μουσική πρέπει να ακούνε ή όταν μεταχειρίζεται ένα σύνολο ερμηνευτών σαν ένα είδος μηχανικού οργάνου. Αυτή η περιέργεια μπορεί να αφυπνιστεί, όταν ο δάσκαλος υποβάλλει ερωτήσεις, αφήνει χώρο για τον διάλογο, εξοικειώνει ακουστικά τους μαθητές με ένα νέο μουσικό έργο πριν μιλήσει γι’ αυτό, επιτρέπει στους μαθητές να συμμετέχουν στις αποφάσεις που έχουν σχέση με τη μουσική που παίζουν και τους παρακινεί να συνθέτουν ή να αυτοσχεδιάζουν. Οι δεξιότητες δεν αποκτώνται, όταν ο καθηγητής «ξεμπερδεύει όπως-όπως» με τα μαθήματα, αλλά απαιτούν ένα πλαίσιο σαφών και εφικτών στόχων. Για να συναγωνιστεί κάποιος τους άλλους, πρέπει να έχει καλά πρότυπα : Ακούει ένας μαθητής άλλους μαθητές να ερμηνεύουν διάφορα έργα ή τις ίδιες τους τις συνθέσεις; Είναι ο καθηγητής πρότυπο ευαισθητοποιημένης μουσικής συμπεριφοράς; Μας οδηγεί το γεγονός ότι αναγνωρίζουμε την ανάγκη της συλλογικής δράσης να οργανώνουμε περισσότερα μουσικά σύνολα ή να διδάσκουμε μουσικά όργανα σε ομάδες μαθητών;

      Μπορεί να φαίνεται προφανές ότι η διδασκαλία της μουσικής εμπεριέχει μια άμεση μουσική εμπειρία για όσους συμμετέχουν σ’ αυτήν, είναι όμως γεγονός ότι οι καθηγητές της μουσικής έχουν συχνά την τάση να αποφεύγουν τη μουσική αυτή καθ’ αυτή. Αντίθετα, προτιμούν να επιμένουν περισσότερο πάνω σε στοιχεία, όπως τις ιστορικές περιόδους, την ανάλυση της μορφής, τα όργανα της ορχήστρας, τον ήχο ως φυσικό φαινόμενο, τη βιογραφία των διάσημων συνθετών, τη θεωρία της μουσικής – οτιδήποτε εκτός από την ίδια τη μουσική. Κατ’ αυτό τον τρόπο η μουσική γίνεται κάτι για το οποίο μιλάει κανείς, αντί να το βιώνει ως συνθέτης, ερμηνευτής ή ακροατής. Μ’ ένα παρόμοιο τρόπο, κατά τη διδασκαλία σε ένα μουσικό όργανο δίνεται συχνά υπερβολική έμφαση στην τεχνική, την εξάσκηση της ακοής ή την μουσική θεωρία. Ασφαλώς η απόκτηση δεξιοτήτων είναι κάτι σημαντικό, ακόμη σημαντικότερα όμως είναι η κατανόηση της μουσικής, η ευαισθητοποίηση και η αισθητική απόλαυση που αντλεί κανείς από την μουσική.

      Αν ένας μαθητής μετά βίας κυριαρχεί πάνω στα τεχνικά προβλήματα ενός δύσκολου έργου, είναι φανερό ότι δεν μένει η παραμικρή θέση για μουσικές αποφάσεις. Η εκτέλεση δεν είναι ασφαλής παρά σε μια μόνο ταχύτητα (tempo), οι ρυθμοί του έργου αποδίδονται τόσο φτωχά, ώστε κάθε υποψία κυμαινόμενου ρυθμού (rubato) θα ήταν μοιραία και ο μαθητής δεν έχει τη δυνατότητα να ακούει πραγματικά αυτό που παίζει. Αντίθετα, κάποια λιγότερο απαιτητικά έργα, κάτω από το τεχνικό όριο του μαθητή, θα τού προσέφεραν απεριόριστες δυνατότητες για την μουσική του ανάπτυξη και θα βελτίωναν την τεχνική του ασφάλεια. Τι θα συνέβαινε, αν παίζαμε ένα έργο πιο γρήγορα ή πιο αργά, λιγότερο ή περισσότερο δυνατά, με τους φθόγγους λιγότερο ή περισσότερο δεμένους (legato); Μπορούμε να συνθέσουμε ένα δικό μας σύντομο κομμάτι, χρησιμοποιώντας κάποιες τεχνικές και μουσικά θέματα που βρίσκονται σε ένα δεδομένο γνωστό έργο; Είμαστε σε θέση να ξαναγράψουμε από μνήμης, χωρίς να γνωρίζουμε το μουσικό κείμενο, ένα από τα θέματα αυτού του έργου; Μπορούμε να το μεταφέρουμε σε άλλη τονικότητα; Ποια είδη συγχορδιών χρησιμοποιούνται; Ένα κομμάτι μοιάζει ή όχι με κάποιο άλλο; Με μια τέτοια προσέγγιση προσπαθούμε να δώσουμε στο μαθητή μια όσο γίνεται πλατύτερη μουσική μόρφωση, αναπτύσσοντας ένα φάσμα ικανοτήτων, κατανόησης και στάσεων. Πάνω απ’ όλα προσπαθούμε να αναπτύξουμε στον μαθητή την περιέργεια – μια αίσθηση ανακάλυψης.

      Όχι μόνο πρέπει μια πρώτη έγνοια του καθηγητή να είναι η άμεση εμπειρία της μουσικής από τον μαθητή, αλλά αυτή η εμπειρία να καλύπτει επίσης τον ευρύτερο δυνατό χώρο. Ζούμε σε μια εποχή που βομβαρδίζεται από τη μουσική όλων των εποχών και από σύγχρονη μουσική που προέρχεται από ένα ευρύ κοινωνικό και πολιτισμικό φάσμα. Προσέχουμε πραγματικά αυτή τη μουσική ή απλώς ακούμε κάποια αποσπάσματά της; Είναι πάρα πολύ εύκολο να ταξινομούμε τη μουσική κάτω από την ετικέτα του ενός ή του άλλου μουσικού ύφους, χωρίς να δίνουμε σημασία στις αρετές ενός δεδομένου έργου, στην αρτιότητα μιας φούγκας ή ενός αργού μέρους σονάτας ή συμφωνίας.

      Αν μελετήσουμε το έργο των καλύτερων δασκάλων, των μουσικοπαιδαγωγών με την μεγαλύτερη επιρροή, θα ανακαλύψουμε πως τα θεμέλια της επιτυχίας τους είναι η αρχή της επιτυχίας και η αρχή της άμεσης μουσικής εμπειρίας. Ένα σύστημα (κάθε «μέθοδος» είναι κατάλληλη, αρκεί να είναι συστηματική) δίνει μορφή και στόχο στη διδασκαλία και τη μάθηση και καθιστά την επιτυχία δυνατή και διαπιστώσιμη. Ο αποτελεσματικός καθηγητής δείχνει επίσης ρεαλισμό, όσον αφορά τις δυνατότητες των μαθητών του και είναι φιλόδοξος, όσον αφορά την πρόοδό τους. Όταν παρατηρεί κανείς έναν ικανό καθηγητή μουσικής στην πράξη (παρά έναν απλό «αναμεταδότη πληροφοριών»), διαπιστώνει μια ισχυρή αίσθηση μουσικής πρόθεσης που συνδυάζεται με έναν εκπαιδευτικό στόχο : Σε ένα τέτοιο μάθημα οι δεξιότητες υπηρετούν τους μουσικούς στόχους, η γνώση των διαφόρων μουσικών στοιχείων συμβάλλει στη μουσική κατανόηση. Ο τελικός στόχος της μουσικής διδασκαλίας συνίσταται στο να δημιουργήσει ο μαθητής μια πλούσια και πλατειά ικανότητα εκτίμησης της μουσικής, είτε αυτός πρόκειται να γίνει επαγγελματίας μουσικός ή προικισμένος ερασιτέχνης ή απλώς ένας επαρκής ακροατής.

      Αυτή η ικανότητα μουσικής εκτίμησης όχι μόνο προξενεί μια άμεση αισθητική ευχαρίστηση που ενισχύει την αίσθηση ότι τη ζωή αξίζει να τη ζήσει κανείς, αλλά μάς δίνει επίσης μια γνώση του βασιλείου των ανθρώπινων συναισθημάτων. Μπορούμε πραγματικά να θεωρήσουμε τη μουσική ως ένα τρόπο γνώσης, όπως άλλωστε και τις άλλες τέχνες. Μια τέτοια γνώση όμως δεν είναι απλώς ενστικτώδης ή κληρονομική. Η ικανότητα να εκτιμά κανείς τη μουσική διδάσκεται σε μεγάλο βαθμό. Οι μουσικοπαιδαγωγοί έχουν σαν αποστολή να παρέχουν αυτή τη διδασκαλία : Μέσα στα πλαίσια αυτής της αποστολής προχωρούν αναπόφευκτα σε μια μύηση στις μουσικές παραδόσεις του πολιτισμού τους, αναπτύσσουν το δυναμικό φαντασίας και δημιουργικότητας των μαθητών τους και προσφέρουν μια πρώτη εικόνα είτε βαθύτερη κατανόηση και άλλων μουσικών πολιτισμών.

Μετάφραση : Βασίλης Αντωνόπουλος