ΑΡΧΙΚΗ

ΑΡΘΡΑ ΜΟΥΣΙΚΑ

Otto Funke (1880 – 1967)

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ & ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΙΑΝΟΥ

       Ένα κεφάλαιο από το βιβλίο του OttoFunke : Das Klavier und seine Pflege, Theorie und Praxis des Klavierstimmens (Το πιάνο και η φροντίδα του, Θεωρία και πράξη του χορδίσματος του πιάνου), 1. Auflage 1940, 8. unveränderte Auflage 2001, Erwin Bochinsky, Frankfurt am Main.

       Στα δύο πρώτα κεφάλαια αυτού του βιβλίου εξετάστηκαν και φωτίστηκαν από πολλές πλευρές το χόρδισμα του πιάνου και τα διάφορα θέματα που συνδέονται εσωτερικά μ’ αυτό. Μετά από μια προσεκτική ανάγνωσή τους, κάθε κάτοχος πιάνου και φιλόμουσος θα έχει αναμφίβολα σχηματίσει πια για το όρθιο πιάνο ή το πιάνο με ουρά μια τελείως διαφορετική εικόνα από την μάλλον επιφανειακή αντίληψη που είχε ώς τότε για τα όργανα αυτά και θα αισθάνεται  μέσα του την υποχρέωση να τους προσφέρει στο εξής μια τακτική, καθαρά εξειδικευμένη φροντίδα, ιδιαίτερα λόγω της εσωτερικής πολυπλοκότητας και των υψηλών απαιτήσεων του επαγγελματικού  χορδίσματός τους. Γι’ αυτό θεωρώ  απαραίτητο να δώσω στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου μου μερικές ακόμη πρακτικές συμβουλές για την αποτελεσματική προστασία και συντήρηση του πιάνου, προς γνώση και όφελος του ίδιου του κατόχου του, αλλά και για να μεγαλώσει η χαρά που αισθάνεται κανείς παίζοντας πάντοτε σ’ ένα καλά διατηρημένο όργανο.

Η αγορά του πιάνου

       Κατ’ αρχάς λίγα λόγια για μια ενδεχόμενη αγορά ενός όρθιου πιάνου ή ενός πιάνου με ουρά. Εδώ θα πρέπει ασφαλώς να οδηγείται κανείς πάντοτε από την βασική αρχή ότι και η αγορά ενός τέτοιου οργάνου, το οποίο μόνο μια φορά μπορεί ή θα ήθελε να αγοράσει κανείς, είναι θέμα μέγιστης αξιοπιστίας. Για τον λόγο αυτό, ένα πιάνο πρέπει να το αγοράσει κανείς  μόνο από ένα εξειδικευμένο κατάστημα, όπου είναι βέβαιος ότι ο ιδιοκτήτης ή ο πωλητής είναι πράγματι ειδικός και γνωρίζει ο ίδιος καλά αυτό το οποίο πωλεί. Τον πωλητή δεν πρέπει να τον ενδιαφέρει να ξεφορτωθεί ένα πιάνο, αλλά να χρησιμεύει το πιάνο αυτό για δεκαετίες στο μέλλον ως διαφήμιση του καταστήματός του. Αυτό μπορεί να συμβεί, μόνο αν το πιάνο είναι αρίστης ποιότητας και πωλήθηκε σε καλή κατάσταση. Γι’ αυτό τον λόγο, ας είναι κανείς ιδιαίτερα προσεκτικός έναντι των ούτως ειπείν αγορών ευκαιρίας, οι οποίες μπορεί στην αρχή να φαίνονται πολύ καλές και φθηνές, στη συνέχεια όμως πολύ συχνά απαιτούν τις πιο ακριβές επισκευές και προκαλούν στον αγοραστή, αντί της χαράς που περίμενε από το πιάνο, μόνο πολλά προβλήματα και στενοχώρια.

       Σε μια υποτιθέμενη ή και πραγματική καμιά φορά αγορά ευκαιρίας από ιδιώτη, παλαιοπωλείο, πλειστηριασμό κλπ., ο αγοραστής ας έχει τουλάχιστον πάντοτε μαζί του έναν ειδικό, ο οποίος να μπορεί να κρίνει πραγματικά την εσωτερική κατάσταση του οργάνου. Ας μη λυπηθεί κανείς το μικρό ποσόν που απαιτείται για μια έντιμη γνωμάτευση ενός ειδικού για το όργανο που σκοπεύει να αγοράσει. Γιατί, πόσες φορές μέχρι τώρα δεν έχουν αγοραστεί πιάνα σε φαινομενικά ιδιαίτερα καλή τιμή, στα οποία όμως πολύ σύντομα αποδείχθηκε ότι η αρμονική πλάκα τους είχε πολλά ραγίσματα, ότι τα κλειδιά των χορδών τους ήταν πολύ χαλαρά και έτσι δεν μπορούσαν καθόλου να κρατήσουν ένα χόρδισμα, ότι το σιδερένιο πλαίσιο τους ήταν σπασμένο, ότι το πιάνο ήταν χορδισμένο πιο χαμηλά κατά ένα ημιτόνιο, κατά ένα τόνο ή ακόμη χαμηλότερα και δεν άντεχε καθόλου το κανονικό χόρδισμα, επιπλέον ότι ο σκόρος ή το σαράκι είχαν προξενήσει μεγάλες φθορές κλπ. κλπ.

       Συχνά συμβαίνει εδώ τα αναγκαία έξοδα για την επισκευή ενός τέτοιου πιάνου να υπερβαίνουν κατά πολύ την τιμή αγοράς του ή να μη βρίσκονται σε αντιστοιχία με την συνολική αξία του οργάνου. Γι’ αυτό τον λόγο, αποφασιστική σημασία για την αγορά ενός πιάνου δεν θα πρέπει να έχει η χαμηλή τιμή του, αλλά αποκλειστικά και μόνο η καλή του ποιότητα. Και εδώ ακριβώς γίνονται διαρκώς πολλά λάθη, τις περισσότερες φορές μόνο λόγω άγνοιας, με το δέλεαρ μιας φαινομενικά μόνο χαμηλής τιμής, προς μεγάλη ζημία και λύπη του ίδιου του αγοραστή. Γι’ αυτό ας προσέχει κανείς πάντοτε : Και η αγορά ενός πιάνου είναι θέμα μέγιστης αξιοπιστίας!

Η μεταφορά του πιάνου

        Τη μεταφορά ενός πιάνου, όρθιου ή με ουρά, το βάρος του οποίου σε κάθε περίπτωση ανέρχεται σε 200 περίπου κιλά και, ανάλογα με το μέγεθος και την κατασκευή του, μπορεί να είναι και πολύ μεγαλύτερο, πρέπει να αναθέτει κανείς μόνο σε έμπειρους και ειδικευμένους μεταφορείς, οι οποίοι αναλαμβάνουν επίσης την πλήρη ευθύνη για μια ασφαλή μεταφορά του. Άπειροι μεταφορείς προκαλούν πολύ εύκολα εξωτερικές ή και βαριές εσωτερικές ζημιές από χτυπήματα στο όργανο, η επιδιόρθωση των οποίων υπερβαίνει στη συνέχεια σε κόστος κατά πολύ την υποτιθέμενη φθηνότερη μεταφορά. Εξ άλλου, ένας μη ασκημένος μεταφορέας μπορεί να τραυματιστεί ο ίδιος σοβαρά με ένα λανθασμένο χειρισμό ή κίνησή του, οπότε ο εντολέας πρέπει επιπλέον να τον αποζημιώσει, αν ο ευκαιριακός μεταφορέας δεν ήταν ασφαλισμένος!

       Όταν ο καιρός είναι υγρός ή βροχερός, το όργανο πρέπει να προστατευθεί καλά κατά τη μεταφορά του από την υγρασία, ιδιαίτερα την ομίχλη που εισχωρεί στο εσωτερικό του, με ένα κάλυμμα. Κατά την ψυχρή εποχή του χρόνου δεν πρέπει ποτέ ένα όργανο να τοποθετηθεί σ’ ένα πολύ ζεστό δωμάτιο αμέσως μετά τη μεταφορά του, γιατί το λούστρο καθώς και όλο το εσωτερικό του θα καλυφθούν από υγρασία, λόγω της απότομης αλλαγής θερμοκρασίας,  με αναπόφευκτη συνέπεια το θάμπωμα του λούστρου, την οξείδωση και το φούσκωμα των ευαίσθητων εσωτερικών του μερών. Σε κάθε περίπτωση, μετά από μια μεταφορά το χειμώνα, ας αφήσει κανείς το πιάνο κατ’ αρχήν κλειστό για μερικές ώρες, μέχρι να προσαρμοστεί στη νέα θερμοκρασία. Ας αφήσει επίσης κανείς σε κάθε περίπτωση το θαμπωμένο λούστρο να επανέλθει από μόνο του. Κάθε πρόωρο λουστράρισμα θα καταστρέψει οπωσδήποτε ακόμη και το καλύτερο λούστρο.

Η θέση του πιάνου στον χώρο

       Ας τοποθετήσει κανείς ένα όρθιο ή με ουρά πιάνο στο δωμάτιο με τέτοιο τρόπο, ώστε το όργανο να μη βρίσκεται ούτε πολύ κοντά στο παράθυρο, ούτε πολύ κοντά στο τζάκι. Αν όμως τοποθετηθεί κοντά σε παράθυρο, τουλάχιστον ας είναι με τέτοιο τρόπο, ώστε να μη βρίσκεται εκτεθειμένο σε ρεύμα αέρα ούτε απ’ ευθείας στις ακτίνες του ήλιου, καθώς οι τελευταίες καταστρέφουν το λούστρο και αφαιρούν ή ξεθωριάζουν το χρώμα του ξύλου.

       Εξαιρετικά επιβλαβής μπορεί να αποδειχθεί πάνω απ’ όλα η τοποθέτηση ενός πιάνου, όρθιου ή με ουρά, κοντά σε ένα σώμα καλοριφέρ, καθώς αυτό πολύ εύκολα υπερθερμαίνεται. Ο συνήθως υπερβολικά ξηρός αέρας επηρεάζει αρνητικά το ξύλο του οργάνου και τα εσωτερικά του μέρη, όπως το πληκτρολόγιο, τη μηχανή του κ.ο.κ. Υπάρχει τότε μεγάλος κίνδυνος να ραγίσει η αρμονική πλάκα και όλο το εξωτερικό ξύλινο περίβλημα του πιάνου, να σκεβρώσουν τα μέρη του πληκτρολογίου και της μηχανής του, καθώς και να χαλαρώσουν όλες οι βίδες των διαφόρων μερών της μηχανής.

       Για να αποφευχθούν αυτές οι συχνά πολύ σημαντικές ζημιές, θα πρέπει σε κάθε κατοικία με κεντρική θέρμανση να υπάρχει ένα υγρόμετρο, όχι μόνο για την υγεία των ανθρώπων, αλλά επίσης για την καλή συντήρηση ενός μουσικού οργάνου και όλων των υπολοίπων επίπλων, με τη βοήθεια του οποίου μπορεί κανείς να ελέγχει την υγρασία του αέρα και εν ανάγκη να την ρυθμίζει τοποθετώντας υγραντήρες.

       Η πιο κατάλληλη θερμοκρασία για ένα όργανο είναι η κανονική θερμοκρασία του δωματίου, 18 περίπου βαθμοί Κελσίου. Είναι παντελώς εσφαλμένη η γνώμη που συχνά ακούγεται ότι, λόγω του πιάνου, πρέπει κανείς να θερμαίνει το δωμάτιο, καθώς ένα πιάνο αντέχει χωρίς κανένα πρόβλημα μια θερμοκρασία κατά 10 βαθμούς χαμηλότερη από αυτήν που αναφέραμε παραπάνω, ενώ ακόμη και μια θερμοκρασία κατά πέντε μόνο βαθμούς ανώτερη δεν είναι ευνοϊκή για ένα όργανο.

       Όμως, όσο επιβλαβής για ένα πιάνο είναι, όπως αναφέραμε προηγουμένως, ο υπερβολικά ζεστός, ξηρός αέρας, άλλο τόσο είναι φυσικά και η υπερβολική υγρασία. Γι’ αυτό πρέπει κατά το δυνατόν να αποφεύγονται επίσης, για την τοποθέτηση ενός πιάνου, οι εξωτερικοί τοίχοι ενός δωματίου, ιδιαίτερα στην βόρεια ή δυτική πλευρά του, ή πάλι πρέπει το όργανο να τοποθετηθεί αρκετά εκατοστά από τον τοίχο και ενδεχομένως να προστατευθεί από την υπάρχουσα υγρασία με μια μάλλινη κουβέρτα ή κάτι παρόμοιο στην πίσω του πλευρά.

       Σε περίπτωση παρατεταμένης βροχής ή ομίχλης, πρέπει να αποφεύγεται ο υγρός αέρας που μπαίνει από τα παράθυρα, όταν αυτά μένουν για πολλή ώρα ανοιχτά. Το ίδιο επιβλαβής για ένα πιάνο είναι και ο προερχόμενος από μια εστία ατμός από βραστό νερό, καθώς υπάρχει κίνδυνος να οξειδωθούν τα μέταλλα και να φουσκώσουν τα ξύλα του.

       Ας προσέξει κανείς ακόμη κατά την τοποθέτηση ενός πιάνου να πατάνε καλά στο δάπεδο και τα τέσσερα ροδάκια του, καθώς ένα ροδάκι που δεν πατάει καλά, δηλαδή κινείται ελεύθερα, θα συνηχεί, καθώς παίζουμε. Τα υποστηρίγματα κάτω από τα ροδάκια από γυαλί, πεπιεσμένο υλικό ή κάτι παρόμοιο, τα οποία υποτίθεται ότι βελτιώνουν ή ενισχύουν τον ήχο, χρησιμεύουν μόνο ως προστασία, ώστε να μην εισχωρούν τα ροδάκια στο χαλί. Θα πρέπει επίσης να χρησιμοποιούνται μόνο πολύ χαμηλά, επίπεδα υποστηρίγματα, καθώς διαφορετικά τα πεντάλ θα βρίσκονται πολύ ψηλά και το πόδι θα κουράζεται άσκοπα κατά τη χρήση τους.

Η εξωτερική φροντίδα του πιάνου

       Μετά από κάθε παίξιμο με υγρά, ιδρωμένα χέρια πρέπει να σκουπίζει κανείς καλά τα πλήκτρα με ένα πολύ ελαφρά βρεγμένο πανί και να τα σκουπίζει μέχρι να στεγνώσουν. Ας χρησιμοποιεί όμως κανείς γι’ αυτό το σκοπό μόνο νερό και ας αποφεύγει την λανθασμένη χρήση οινοπνεύματος, βενζίνης ή παρόμοιων οξέων υλικών, τα οποία συχνά μπορεί να προκαλέσουν μεγάλη καταστροφή, ιδιαίτερα αν πέσουν πάνω στο λούστρο του ξύλου. Για την απομάκρυνση της σκόνης από το όρθιο πιάνο ή το πιάνο με ουρά συνιστάται ένα πολύ μαλακό, απαλό φτερό και μια βούρτσα με λεπτές τρίχες, ας αποφεύγει όμως κανείς εδώ κάθε πίεση.

       Το εξωτερικό λούστρο του πιάνου πρέπει να το σκουπίζει κανείς πολύ ελαφρά και προσεκτικά με ένα απαλό, χωρίς χνούδι, ύφασμα ή δέρμα, ας αποφύγει όμως και πάλι κάθε πίεση και τρίψιμο, γιατί το λούστρο θα θαμπώσει. Τα αποτυπώματα των δακτύλων πρέπει να τα απομακρύνει κανείς λίγο-λίγο, απλά φυσώντας αχνό στα αντίστοιχα σημεία και τρίβοντάς τα πολύ ελαφρά με μαλακό πανί. Για το λουστράρισμα ή τη βελτίωση της λάμψης παλαιών οργάνων υπάρχουν διάφορα και εν μέρει αρκετά καλά υλικά λουστραρίσματος, όμως πρέπει να δοθεί κάποια προσοχή στην επιλογή τους, καθώς δεν πρέπει να περιέχουν ούτε οινόπνευμα ούτε παρόμοια οξέα υγρά. Το λούστρο που ήδη υπάρχει σ’ ένα όργανο μπορεί ασφαλώς με τέτοια μέσα να ανανεωθεί κάπως ή να τονωθεί η λάμψη του, όμως δεν μπορούν ποτέ αυτά τα μέσα να προσφέρουν ένα νέο λούστρο. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με ένα νέο λουστράρισμα από έναν ιδιαίτερα έμπειρο, ειδικευμένο τεχνίτη.

       Μια λανθασμένη και συχνά πολύ επιβλαβής συνήθεια είναι ακόμη η χρησιμοποίηση του πιάνου ως θέσης όπου τοποθετούνται ή εκτίθενται κάθε είδους αντικείμενα, όπως εικόνες, μπιμπελό, βάζα με λουλούδια, βιβλία με νότες κ.ο.κ. ή, όπως πολύ συνηθίζεται τελευταία, η συσκευή του ραδιοφώνου (Σ.τ.μ. Η πρώτη έκδοση του βιβλίου του Otto Funke έγινε το 1940). Όχι μόνο γιατί, με την τοποθέτηση κορνιζών κλπ. και κυρίως της συσκευής του ραδιοφώνου, η συνήχηση αυτών των αντικειμένων θα βλάψει πολύ τον ήχο του πιάνου, αλλά και γιατί πολύ συχνά το νερό από βάζα λουλουδιών μπορεί να προκαλέσει πολύ σημαντικές ζημιές τόσο στο λούστρο όσο και στο εσωτερικό του οργάνου.

       Γι’ αυτό, ας κρατήσει κανείς το όρθιο ή με ουρά πιάνο του, όσο είναι δυνατόν, ελεύθερο από όλα τα περιττά αντικείμενα. Μια ηλεκτρική λάμπα στο όρθιο πιάνο και ένα ωραίο, μαλακό κάλυμμα στο πιάνο με ουρά θα πρέπει να είναι κατά το δυνατόν τα μόνα αντικείμενα πάνω τους.

       Μ’ αυτές τις ανωτέρω γενικές παρατηρήσεις και σχόλια έχει ήδη εξαντληθεί η εξωτερική φροντίδα ενός οργάνου από την πλευρά της νοικοκυράς. Ας μην αυταπατάται όμως κανείς και μένει ήσυχος ότι, όταν διατηρεί το πιάνο του πάντοτε όμορφο εξωτερικά και καλά λουστραρισμένο, όλα είναι εντάξει, αλλά ας σκέφτεται πάντοτε το εσωτερικό του!

        Και εδώ θα μπορούσε ο Wilhelm Busch να μας προειδοποιήσει πάλι με τους πάντοτε εύστοχους στίχους του :

Mit Recht erscheint uns das Klavier

Wenn’s schön poliert, als Zimmerzier.

Ob’s außerdem Genuß verschafft,

Bleibt hin und wieder zweifelhaft!

Δικαιολογημένα το πιάνο μας φαίνεται,

όταν είναι καλογυαλισμένο, σαν στολίδι του δωματίου.

Αν πέρα απ’ αυτό μάς προσφέρει χαρά

παραμένει καμιά φορά αμφίβολο!

Το χόρδισμα του πιάνου

       Η εσωτερική τώρα φροντίδα του οργάνου, η οποία δυστυχώς τις περισσότερες φορές παραμελείται, πρέπει, όπως ήδη εξηγήσαμε στην αρχή του βιβλίου, να αφεθεί μόνο στον ειδικό. Αυτή η πολύ σημαντική φροντίδα του εσωτερικού ενός πιάνου συνίσταται πριν απ’ όλα στο τακτικό του χόρδισμα. Εδώ επικρατεί ακόμη η πιο μεγάλη σύγχυση, πόσο συχνά πρέπει στην πραγματικότητα να χορδίζεται ένα πιάνο. Ακούει κανείς από την πλευρά των μη ειδικών τις πιο διαφορετικές γνώμες, που αφήνουν ακριβώς να φανεί ποια εσφαλμένη αντίληψη και άγνοια κυριαρχεί πάντοτε για το πιάνο. Σε μια περίπτωση εγκωμιάζει κάποιος το πιάνο του, γιατί δεν χορδίστηκε τουλάχιστον για οκτώ χρόνια, ακούγεται όμως ακόμη πολύ ωραία. Ένας άλλος πλειοδοτεί λέγοντας ότι το πιάνο του, το οποίο αγόρασε καινούργιο και πολύ ακριβό πριν από δεκαπέντε ή και περισσότερα χρόνια, δεν έχει ακόμη καμία ανάγκη χορδίσματος, γιατί είναι πολύ γερά φτιαγμένο! Πάνω σ’ αυτό το θέμα πρέπει να ειπωθούν τα ακόλουθα από την πλευρά του ειδικού :

       Κάθε πιάνο, όρθιο ή με ουρά, ακόμη και άριστης ή πρώτης ποιότητας, πρέπει να χορδίζεται τουλάχιστον μια φορά τον χρόνο, καθώς, όπως ήδη αναφέραμε σ’ αυτό το βιβλίο, όλες οι χορδές του βρίσκονται σε εξαιρετικά μεγάλη τάση και φυσιολογικά χαλαρώνουν λίγο-λίγο από την τάση αυτή. Στο σημείο αυτό πρέπει να αποκλειστεί τελείως μια υποτιθέμενη υπερβολική από μένα διαφήμιση, ώστε να έχουν τακτική δουλειά οι χορδιστές των πιάνων. Αυτό το ετήσιο χόρδισμα – ακόμη καλύτερα δύο φορές τον χρόνο – είναι απολύτως αναγκαίο, ώστε να διατηρεί το όργανο το υπολογισμένο με ακρίβεια τονικό του ύψος (το ύψος τού πολύ συχνά επονομαζόμενου κανονικού ΛΑ) και συνεπώς την μέγιστη πληρότητα του ήχου του, και μάλιστα δεν έχει εδώ καμία σημασία – είναι πολύ σημαντικό να το αναφέρουμε αυτό άλλη μια φορά – αν το πιάνο παίζεται ή όχι!

       Φυσιολογικά, ένα πιάνο, στο οποίο παίζουν πολύ ή με ιδιαίτερα δυνατό και αιχμηρό τρόπο, θα ξεκουρδιστεί νωρίτερα από ένα πιάνο που παίζεται λίγο ή πολύ απαλά. Και στις δύο όμως περιπτώσεις η σταθερή τάση των χορδών, η οποία ανέρχεται στους 18 περίπου τόνους, παραμένει η ίδια. Με παρόμοιο τρόπο, ένα πιάνο εκτεθειμένο σε ρεύμα αέρα ή σε μεγάλες διαφορές θερμοκρασίας, λόγω της προκαλούμενης έστω και ελάχιστης παραμόρφωσης της αρμονικής πλάκας, θα ξεκουρδιστεί πιο γρήγορα, θα χρειάζεται δηλαδή πιο συχνά χόρδισμα από ένα προστατευμένο όργανο που βρίσκεται σε κατά το δυνατόν σταθερή θερμοκρασία. Ιδιαίτερη σημασία ως προς αυτό έχει η διαπίστωση σε ποια τοποθεσία, ακόμη και σε ποια περιοχή της χώρας βρίσκεται το όρθιο ή με ουρά πιάνο. Έτσι, ένα πιάνο που βρίσκεται σε μια παραθαλάσσια περιοχή ή σε κάποιο υψόμετρο σε ορεινή τοποθεσία και είναι συνεπώς ιδιαίτερα εκτεθειμένο στην επίδραση της υγρασίας, της ομίχλης και των συνεχών αλλαγών θερμοκρασίας θα ξεκουρδιστεί πολύ πιο γρήγορα από ένα όργανο που βρίσκεται, για παράδειγμα, στην πεδινή κεντρική Γερμανία. Όταν πρόκειται για περιοχές, όπως αυτές που αναφέραμε παραπάνω, οι οποίες υπόκεινται σε συχνές καιρικές μεταβολές, είναι τελείως αδύνατο να υποδείξουμε πόσο συχνά πρέπει να χορδίζεται ένα πιάνο.

       Όπως λοιπόν ένα βιολί, για παράδειγμα, πρέπει να χορδίζεται κάθε φορά που παίζει κανείς σ’ αυτό, έτσι ένα πιάνο, με την ασύγκριτα μεγαλύτερη τάση των 220 περίπου χορδών του, πρέπει οπωσδήποτε να χορδίζεται τουλάχιστον μια φορά τον χρόνο. Βέβαια, το πιάνο ηχεί ακόμη και αν δεν έχει χορδιστεί για πολλά χρόνια. Μόνο που ο μη ειδικός δεν μπορεί να ακούσει και να κρίνει αμέσως αν το πιάνο δεν βρίσκεται πια στο ύψος του κανονικού ΛΑ (440 Hertz), αλλά 1/4 ή 1/2 του τόνου χαμηλότερα. Όσο περισσότερο χρόνο μένει ξεκούρδιστο ένα πιάνο, τόσο χαμηλότερα πέφτει το τονικό του ύψος. Μόνο όταν κάποια στιγμή ένα άλλο όργανο πρέπει να παίξει μαζί του, για παράδειγμα ένα βιολί ή ένα οποιοδήποτε ξύλινο πνευστό, όπως το φλάουτο, το κλαρινέτο κ.ά.,  αποκαλύπτεται ότι αυτό είναι απλώς αδύνατο σε τόσο χαμηλό τονικό ύψος, γιατί το βιολί ή τα ξύλινα πνευστά δεν μπορούν να χορδιστούν τόσο χαμηλά ή απλώς δεν θα βγάλουν κανένα ήχο. Ας μη μιλήσουμε καθόλου για την ενδεχόμενη απόπειρα να παίξει κανείς με ένα  τόσο χαμηλά χορδισμένο πιάνο ταυτόχρονα με μια μουσική εκπομπή του ραδιοφώνου ή με τους δίσκους του γραμμοφώνου που έχουν το ψηλό χόρδισμα κοντσέρτου. Το μόνο αποτέλεσμα θα ήταν η χειρότερη κακοφωνία.

       Έτσι, μετά από τους λόγους που επανειλημμένα τονίσαμε με ιδιαίτερη έμφαση, το πιο σημαντικό ερώτημα για τον κάτοχο του πιάνου, όσον αφορά το χόρδισμά του, είναι η σωστή επιλογή ενός υπεύθυνου χορδιστή, στον οποίο μπορεί κανείς να εμπιστευθεί χωρίς ενδοιασμούς το πιάνο του. Προς τούτο ας επιλέξει κανείς μόνο μια ειδικευμένη επιχείρηση ή έναν αναγνωρισμένο χορδιστή ή κατασκευαστή πιάνων. Ας προσέξει κανείς ιδιαίτερα και ας απαιτήσει από τον χορδιστή του να χορδίζει το πιάνο πάντοτε στο ύψος του κανονικού ΛΑ, σύμφωνα με το διαπασών! Γιατί είναι φυσικά πολύ πιο απλό και εύκολο να αφήσει κανείς ένα πιάνο στο τονικό ύψος όπου βρίσκεται και κατόπιν να δώσει απλώς και μόνο μια ομοιογένεια στο χόρδισμά του, παρά να το χορδίσει π.χ. 1/4, 1/2 του τόνου ή ακόμη ψηλότερα και έτσι να χρειαστεί να αλλάξει το χόρδισμα όλων των χορδών του. Όμως, με ένα τέτοιο συμβιβαστικό χόρδισμα, το οποίο χρησιμοποιεί κατά προτίμηση λόγω της ευκολίας του ο κακός χορδιστής, δεν προσφέρει κανείς καλή υπηρεσία ούτε στο πιάνο ούτε στον κάτοχό του, γιατί το πιάνο με αυτό τον τρόπο απλώς θα συνεχίσει να πέφτει από το κανονικό τονικό του ύψος και έτσι, ως φυσική συνέπεια, θα υποβαθμίζεται διαρκώς η ποιότητα του ήχου του, που έχει ακριβώς υπολογιστεί πάνω σε μια ορισμένη τάση των χορδών! Γι΄ αυτό ας απαιτεί κανείς να γίνεται πάντοτε το χόρδισμα του πιάνου του  σύμφωνα με ένα διαπασών στο ΛΑ, το οποίο πρέπει να διαθέτει πάντοτε όχι μόνο ο επαγγελματίας μουσικός, αλλά και κάθε ιδιοκτήτης πιάνου για τον έλεγχο του εκάστοτε τονικού του ύψους.

‘       Όταν όμως ένα πιάνο – λόγω παραμέλησής του για πολλά χρόνια, μεγάλων αλλαγών θερμοκρασίας μετά από μια μετακόμιση, εγκατάστασης σε πολύ θερμή, ακατάλληλη τοποθεσία κτλ. – βρίσκεται αρκετά κάτω από το κανονικό του ύψος, δηλαδή 1/2 περίπου του τόνου πιο χαμηλά ή και περισσότερο, τότε το πιάνο αυτό πρέπει να χορδιστεί με προσοχή τουλάχιστον δύο με τρεις φορές, τη μια αμέσως μετά την άλλη, κατά μικρά τονικά ύψη ψηλότερα, πράγμα το οποίο προϋποθέτει φυσικά αρκετή επιπλέον εργασία και δικαιολογημένα επιπλέον έξοδα, ανάλογα με την αυξημένη διάρκεια του χορδίσματος, χωρίς να υπολογίσουμε καθόλου και την σημαντική ψυχική ένταση που συνδέεται με την εργασία αυτή. Ο ευσυνείδητος χορδιστής θα το εξηγήσει αυτό εκ των προτέρων στον ιδιοκτήτη του πιάνου και θα αναλάβει στη συνέχεια, με την συγκατάθεση του τελευταίου, το χόρδισμα προς όφελος του πιάνου, αναφέροντας ταυτόχρονα, όπως περιγράψαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, και τους πιθανούς κινδύνους να σπάσουν οι χορδές κ.ο.κ.

       Αν όμως κρατάει κανείς το όρθιο ή με ουρά πιάνο του, με τακτικό και επαγγελματικό ετήσιο χόρδισμα, πάντοτε στο κανονικό τονικό του ύψος, δεν πρέπει να φοβάται μια επιζήμια – και αργότερα όλο και δυσκολότερο να διορθωθεί – πτώση των χορδών του από το σωστό ύψος. Η μικρή ετήσια οικονομική θυσία, η οποία απαιτείται σήμερα για ένα απλό κανονικό χόρδισμα του όρθιου πιάνου ή του πιάνου με ουρά (συνήθως στον τόπο που βρίσκεται ή κάπου αλλού), είναι ασφαλώς απόλυτα δικαιολογημένη για την καλή συντήρηση ενός αντικειμένου αξίας, όπως είναι το πιάνο. Σε κάθε περίπτωση, ας μη περιμένει κανείς, έως ότου ένα ή περισσότερα πλήκτρα πάψουν πια να παίζουν, το πεντάλ αρχίσει να τρίζει, αυτή ή εκείνη η έλλειψη γίνει αισθητή ή έως ότου ένας επισκέπτης μουσικός προτιμήσει πια να αφήσει το πιάνο κλειστό παρά να το ακούει ή να παίζει ο ίδιος σ’ αυτό, επειδή είναι ξεκούρδιστο ή παρουσιάζει άλλες ελλείψεις.

       Είναι πολύ λυπηρό ότι συχνά ο κάτοχος ακόμη και ενός τελείως ξεκούρδιστου πιάνου δεν το ακούει καθόλου ή δεν ενοχλείται από αυτό. Συμβαίνει ακόμη και το εξής : να νομίζει ότι το πιάνο του ακούγεται χειρότερα μετά το χόρδισμα απ’ ό,τι πριν! Αυτό μόνο έτσι μπορεί να εξηγηθεί, ότι στο τόσο ξεκούρδιστο πιάνο σχεδόν κάθε χορδή του είχε ένα διαφορετικό ύψος, δηλαδή το πιάνο είχε γύρω στα 220 διαφορετικά τονικά ύψη, ενώ μετά από ένα σωστό χόρδισμα μπορεί να έχει μόνο 85 ή 88, ανάλογα με τον αριθμό των πλήκτρων! Κατόπιν τούτου είναι ασφαλώς δικαιολογημένος ο ισχυρισμός ότι μπορεί κάποιος να καταστρέψει την μουσική του ακοή, αν συνηθίσει στο ξεκούρδισμα και στο χαμηλό τονικό ύψος ενός πιάνου. Εδώ βρίσκεται ένας μεγάλος κίνδυνος παραμόρφωσης της μουσικής ακοής, ιδιαίτερα για μικρούς, αρχάριους στο πιάνο, μαθητές.

Προστασία του πιάνου από τον σκόρο, τα ποντίκια και το σαράκι του ξύλου

       Με το τακτικό ετήσιο χόρδισμά του το πιάνο προστατεύεται ταυτόχρονα με τον καλύτερο τρόπο από ένα από τους μεγαλύτερους και πιο διαδεδομένους εχθρούς του, τον σκόρο! Πολλές νοικοκυρές που αγαπούν τη σχολαστική καθαριότητα ασφαλώς θα τρομάξουν, όταν ο χορδιστής τούς πει ότι βρίσκεται σκόρος στο όρθιο ή με ουρά πιάνο τους. Επιπλέον θα ανακαλύψουν με έκπληξη και τρόμο τη συσσωρευμένη σκόνη και βρωμιά μέσα στο πιάνο, αν το εσωτερικό του παραμελήθηκε για χρόνια, παρά το κατά τα άλλα σχολαστικά καθαρό σπίτι τους. Αν όμως το πιάνο χορδίζεται κάθε χρόνο, θα γίνεται με την ευκαιρία αυτή και ένας έλεγχος για ενδεχόμενο κίνδυνο από τον σκόρο, ώστε αυτός κατ’ αρχήν να μη φωλιάσει καθόλου στο εσωτερικό του και να μην αρχίσει στη συνέχεια το συχνά πολύ δαπανηρό, καταστροφικό του έργο πάνω στα διάφορα υφάσματα, τσόχες και πανιά που βρίσκονται παντού στη μηχανή του πιάνου και στο πληκτρολόγιό του. Πρέπει να συστήσουμε μια πρόσθετη ασφάλεια με τη βοήθεια οποιουδήποτε αποτελεσματικού αντισκοριακού, όπως η ναφθαλίνη ή κάτι παρόμοιο.

       Ένας άλλος σημαντικός εχθρός του πιάνου μπορεί να είναι τα ποντίκια, ιδιαίτερα σε κατοικίες, πανδοχεία και διάφορες αίθουσες στην εξοχή. Τα ποντίκια,  χρησιμοποιώντας τις άφθονες μαλακές τσόχες του πιάνου, τις οποίες μπορούν να ροκανίσουν και να συγκεντρώσουν από παντού, φτιάχνουν συνήθως τη φωλιά τους κάτω από το πληκτρολόγιο, όπου μπορούν να αισθάνονται τελείως ανενόχλητα.

       Τα ποντίκια δεν προξενούν μόνο, με το ροκάνισμά τους, μεγάλες ζημιές σε όσες τσόχες, υφάσματα κτλ. του πιάνου πλησιάσουν, προκαλούν επιπλέον οξείδωση και στις μπάσες χορδές του υγραίνοντάς τες, με αποτέλεσμα να χάνουν τελείως τον ήχο τους. Τα ποντίκια μπαίνουν στο εσωτερικό του πιάνου κυρίως μέσα από τα ανοίγματα των πεντάλ ή από την πίσω πλευρά του πιάνου. Σε περίπτωση κινδύνου από ποντίκια πρέπει να συστήσουμε ως άμυνα μια προστασία των πεντάλ και την τοποθέτηση ενός συρμάτινου πλέγματος στην πίσω πλευρά του οργάνου.

       Θα πρέπει να αναφέρουμε εν συντομία έναν ακόμη, σχετικά σπανιότερο αλλά γι’ αυτό όχι λιγότερο σημαντικό εχθρό του πιάνου : το σαράκι του ξύλου. Ο εχθρός αυτός, ιδιαίτερα στην εξοχή ή σε υγρές κατοικίες που δεν αερίζονται καλά, προτιμά να μπαίνει στο πιάνο κατ’ αρχήν από το ξύλο της σκλήθρας. Αρχίζει το καταστροφικό του έργο τις περισσότερες φορές από τα πόδια του οργάνου και τις ξύλινες προεξοχές (κονσόλες) που τα στηρίζουν, δηλαδή από το δάπεδο, επιτίθεται κατόπιν στη βάση του, στο κάτω μέρος των πλαϊνών τοίχων και, αν δεν προσεχθεί, λίγο – λίγο σ’ όλο το πιάνο.

       Μεταναστεύει στη συνέχεια από εκεί στα υπόλοιπα έπιπλα του δωματίου, φυσικά όμως μπορεί αντίθετα να έρθει από αυτά στο πιάνο. Και εδώ η καλύτερη προστασία, μόλις το σαράκι κάνει αισθητή την παρουσία του, ιδιαίτερα με την εμφάνιση σκόνης ξύλου στο δάπεδο, είναι η άμεση παρέμβαση με την απομάκρυνση και αντικατάσταση των ξύλινων μερών που προσβλήθηκαν πρώτα. Ασφαλώς υπάρχουν διάφορα μέσα, οξέα ή παρόμοια, τα οποία μπορούν να σκοτώσουν το σαράκι ή να εμποδίσουν την περαιτέρω δράση του, αυτά όμως μπορούν να δράσουν τις περισσότερες φορές μόνο κατά το αρχικό στάδιο. Αν η καταστροφή από το σαράκι έχει προχωρήσει τόσο πολύ, ώστε ολόκληρα κομμάτια ξύλου να έχουν γίνει σκόνη, δεν βοηθά πια κανένα μέσο. Τα έξοδα τότε για την αντικατάσταση σημαντικών ξύλινων μερών του πιάνου είναι πολύ υψηλά.

       Φυσικά, με την ευκαιρία του ετήσιου χορδίσματος του πιάνου, μπορεί απλώς να διαπιστωθεί πιθανός κίνδυνος από σκόρο, ποντίκια ή σαράκι και να γίνει ένα πρόχειρο καθάρισμα εκείνων των εσωτερικών μερών, στα οποία υπάρχει εύκολη πρόσβαση κατά το χόρδισμα. Πέραν τούτου όμως, λόγω της φυσιολογικής φθοράς των πιο διαφορετικών κομματιών τσόχας – ιδιαίτερα της τσόχας των σφυριών – από την χρήση του πιάνου, είναι απαραίτητο, περίπου κάθε πέντε χρόνια, να καθαρίζεται και να εξετάζεται όλο το εσωτερικό του οργάνου με την απομάκρυνση της μηχανής του, των πλήκτρων κτλ.

Συντήρηση του μηχανισμού του πιάνου

       Μετά το χόρδισμα, τον έλεγχο και το καθάρισμα του πιάνου που αναφέραμε προηγουμένως, κατά μεγαλύτερα ακόμη χρονικά διαστήματα, ανάλογα με την μεγαλύτερη ή μικρότερη χρήση του οργάνου, τίθεται το θέμα του ελέγχου τυχόν αλλοιώσεων που επήλθαν στο μηχανισμό του, λόγω της φθοράς από την συχνή χρήση των πιο ποικίλων κινητών μερών του πληκτρολογίου, της μηχανής και των πεντάλ. Εδώ πρόκειται ιδιαίτερα για τη φθορά της τσόχας στις κεφαλές των σφυριών – λόγω των βαθιών χαρακιών που προκαλεί, καθώς παίζουμε, το επανειλημμένο χτύπημα των κεφαλών πάνω στις κοφτερές ατσάλινες χορδές –, περαιτέρω για τη φθορά των κουζινέτων από ύφασμα στους λεπτούς επικασσιτερωμένους μπρούτζινους άξονες που βρίσκονται στα πιο ποικίλα κινητά μέρη της μηχανής, ιδιαίτερα στους άξονες των σφυριών κ.ο.κ. Όπως είναι απαραίτητο σε κάθε μηχανή ένας τροχός ή ένα τμήμα της να έρχεται με ακρίβεια σε επαφή με ένα άλλο τροχό ή τμήμα, προκειμένου αυτή η μηχανή να λειτουργεί χωρίς προβλήματα και φθορές, είναι εξίσου απαραίτητο, στην περίπτωση του φθαρμένου μηχανισμού ενός πιάνου, να μην τον αφήσουμε να λειτουργεί ελαττωματικά και με αστάθεια, αλλά να φροντίσουμε έγκαιρα για την κανονική του λειτουργία. Διαφορετικά η βλάβη θα γίνεται όλο και μεγαλύτερη.

       Τα μικρά έξοδα για την έγκαιρη επιδιόρθωση ζημιών και φθορών βοηθούν το όργανο να διατηρείται σε άριστη κατάσταση και να έχει έτσι μακρότερη διάρκεια ζωής, χωρίς να υπολογίσουμε την μεγαλύτερη χαρά και την ευχαρίστηση που νοιώθει κανείς, όταν παίζει σε ένα πιάνο που συντηρείται κανονικά. Μια φθαρμένη, μετά από πολλά χρόνια χρήσης, τσόχα στην κεφαλή ενός σφυριού δεν μπορεί πια – λόγω των βαθιών χαρακιών της από τις ατσάλινες χορδές – να δώσει έναν όμορφο, καθαρό ήχο, καθώς η επιφάνεια της κεφαλής του σφυριού, με τη φθορά της τσόχας, έχει γίνει μεγαλύτερη και επίπεδη, έχει χάσει δηλαδή το αρχικό στρογγυλό της σχήμα. Η τσόχα της κεφαλής του σφυριού πρέπει στην περίπτωση αυτή κατ’ αρχάς να λειανθεί, ώστε η κεφαλή να αποκτήσει πάλι την αρχική της μορφή και την σωστή επιφάνεια κρούσης.

       Με τον ίδιο τρόπο, οι φυσιολογικά φθαρμένοι άξονες των σφυριών – οι οποίοι μετακινούνται αριστερά και δεξιά, καθώς παίζουμε, με αποτέλεσμα τα σφυριά να χτυπούν τις χορδές σε διαφορετικά σημεία – δεν μπορούν ασφαλώς να δώσουν πια κανένα όμορφο και καθαρό ήχο. Πέραν τούτου, οι πιο ποικίλες, μαλακές και πολύ ελαστικές τσόχες της μηχανής ή του πληκτρολογίου φθείρονται με τα χρόνια τόσο πολύ, ώστε είναι απολύτως απαραίτητη μια ρύθμιση όλων αυτών των τόσο αλλοιωμένων μερών για τη διατήρηση ενός σωστού, ομοιογενούς και ομαλού τρόπου παιξίματος.

Η ηχητική ρύθμιση του πιάνου

       Ένας ακόμη πολύ σημαντικός και ιδιαίτερα καθοριστικός παράγων για την ομορφιά του ήχου ενός πιάνου, όρθιου ή με ουρά, είναι η σωστή ηχητική ρύθμιση (γερμ. Intonation, αγγλ. Voicing) του οργάνου. Μόνο η ηχητική ρύθμιση δίνει στο όργανο την ηχητική του ομοιογένεια και ηχητικά τον πραγματικό του χαρακτήρα. Ένα πιάνο μπορεί να ακούγεται σκληρό, οξύ, κραυγαλέο ή μεταλλικό λόγω εσφαλμένης ηχητικής ρύθμισης, μπορεί όμως επίσης να αποκτήσει απαλό, γλυκό, βελούδινο ή λαμπερά όμορφο ήχο με μια ορθή ρύθμιση. Μια σωστή, καθαρή ηχητική ρύθμιση, ανάλογα με την ποιότητα και τον χαρακτήρα γενικά του οργάνου, ιδιαίτερα  όμως ανάλογα με την ποιότητα της τσόχας στις κεφαλές των σφυριών του, είναι μια ιδιαίτερα λεπτή ακουστική εργασία, δυσκολότερη πράγματι ακόμη και από το ίδιο το χόρδισμα. Πολλοί χορδιστές δεν λαμβάνουν καθόλου υπ’ όψιν την τέχνη της ηχητικής ρύθμισης, γιατί δυστυχώς δεν έμαθαν καθόλου αυτή την πολύ δύσκολη, ταυτόχρονα όμως εξαιρετικά πολύτιμη για το πιάνο εργασία, το τελευταίο χέρι, για να το πούμε έτσι, και γι’ αυτό δεν μπορούν ποτέ να την εκτελέσουν σωστά. Γι’ αυτό, είναι καλύτερο αυτοί οι χορδιστές να μην καταπιάνονται καθόλου με την ιδιαίτερη αυτή εργασία, καθώς ένα πιάνο μπορεί ηχητικά να κερδίσει εξαιρετικά με μια καλή ηχητική ρύθμιση, με την κατάλληλη δηλαδή χαλάρωση της τσόχας των σφυριών, από την άλλη πλευρά όμως μπορεί ηχητικά να καταστραφεί τελείως με μια εσφαλμένη ρύθμιση, μια εσφαλμένη δηλαδή επεξεργασία της τσόχας των σφυριών του. Κάποιοι ιδιοκτήτες πιάνων, λόγω της εσφαλμένης ηχητικής ρύθμισης των οργάνων τους, θα το έχουν ήδη διαπιστώσει αυτό προς μεγάλη τους λύπη.

       Είναι κατανοητό ότι η ηχητική ρύθμιση του πιάνου συχνά συγχέεται από τους μη ειδικούς με το χόρδισμα. Ένα πολυπαιγμένο όργανο που, με τα χρόνια, ακούγεται σκληρό και κραυγαλέο ασφαλώς δεν θα γίνει απαλότερο με ένα απλό χόρδισμα, καθώς το χόρδισμα αφορά και ρυθμίζει μόνο το σωστό τονικό ύψος, ενώ μια άσχημη οξύτητα του ήχου, ως συνέπεια της φθοράς της τσόχας στις κεφαλές των σφυριών, μπορεί να εκλείψει μόνο με τη σωστή ηχητική ρύθμιση.

       Έτσι μπορεί να συμβεί ένας κάτοχος πιάνου, μετά το χόρδισμα του πιάνου του, να έχει την ακουστική αίσθηση ότι αυτός ή εκείνος ο φθόγγος δεν είναι ακόμη σωστά χορδισμένος. Το χόρδισμα όμως έχει γίνει σωστά, ωστόσο αυτός ή εκείνος ο φθόγγος που είχε χρησιμοποιηθεί πολύ συχνά στο παίξιμο προεξέχει ηχητικά από τους υπόλοιπους φθόγγους με ιδιαίτερα έντονο τρόπο, καθώς η τσόχα στις κεφαλές των σφυριών που χτυπούν ακριβώς αυτές τις συγκεκριμένες χορδές έχει φθαρεί ιδιαίτερα, με αποτέλεσμα οι αντίστοιχοι φθόγγοι να ακούγονται και μετά το χόρδισμα σκληροί και αιχμηροί.

       Μια ηχητική ρύθμιση είναι πάντοτε επιβεβλημένη, όταν οι τσόχες των σφυριών έχουν πια φθαρεί μετά από πολύχρονη χρήση του πιάνου, όπως φυσικά και μετά την τοποθέτηση, αν αυτό κριθεί απαραίτητο, νέας τσόχας στις κεφαλές των σφυριών. Πρέπει εδώ να δοθεί και πάλι ιδιαίτερο βάρος στην πραγματικά επαγγελματική εργασία και στη χρήση τσόχας άριστης ποιότητας, αν δεν θέλει κάποιος να νοιώσει απογοήτευση, παρά τα χρήματα που ξόδεψε. Μια καλή και αποτελεσματική ηχητική ρύθμιση απαιτεί, όπως είπαμε ήδη, μια εξαιρετικά καλή και μουσικά πολύ ευαίσθητη ακοή. Γι’ αυτό ένας καλός ρυθμιστής του ήχου (γερμ. Intoneur, αγγλ. Voicer) είναι ο ουσιαστικότερος παράγων και το πιο αξιόπιστο πρόσωπο για την ηχητική ολοκλήρωση ενός πιάνου, ιδιαίτερα σε μια επιχείρηση κατασκευής πιάνων.

       Από την άλλη πλευρά, ο κακός χορδιστής παραμένει πάντοτε, όπως το έχουμε ήδη πει πολλές φορές, ο χειρότερος από όλους τους εχθρούς του πιάνου που αναφέραμε παραπάνω και πρέπει να καταπολεμηθεί. Κάνει μια εργασία για την οποία δεν έχει αποκτήσει επαγγελματική εκπαίδευση και γι’ αυτό δεν είναι ικανός να την εκτελέσει σωστά. Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι να αμείβεται για μια συνειδητά μη επαγγελματική εργασία!

       Και ακριβώς στο ιδιαίτερο επάγγελμα του χορδίσματος και της επισκευής των πιάνων υπάρχουν δυστυχώς ακόμη πολλοί κακοί επαγγελματίες, λόγω της άγνοιας και της ευπιστίας των ιδιοκτητών των πιάνων. Γι’ αυτό, κατά την ανάθεση τέτοιων εργασιών, πρέπει να συστήσουμε άλλη μια φορά πολύ μεγάλη προσοχή!

Επίλογος

       Με όλα αυτά προσπαθήσαμε να δώσουμε τις πιο απαραίτητες συμβουλές για την πρακτική συντήρηση ενός πιάνου. Συνοψίζοντας, θα ήθελα άλλη μια φορά να συστήσω θερμά σε κάθε κάτοχο πιάνου, προς το ουσιαστικό συμφέρον του ιδίου και του οργάνου, να θεωρεί το πιάνο του, τώρα περισσότερο παρά ποτέ, ως ένα αντικείμενο αξίας, το οποίο δεν πρέπει – όπως δυστυχώς τόσο συχνά συμβαίνει – να το αντιμετωπίζει σαν ένα συνηθισμένο έπιπλο του σπιτιού. Ένα πιάνο, και ιδιαίτερα το εσωτερικό του, δεν πρέπει να ζήσει μια άστοργη μεταχείριση, αλλά αντίθετα αξίζει να έχει μια εξειδικευμένη φροντίδα. Τότε θα βελτιωθεί και η ακουστική αίσθηση του κατόχου του για το σωστό χόρδισμα, ενώ το παίξιμο σε τελείως ξεκούρδιστα πιάνα – που προσβάλλει καμιά φορά και την μουσική ακοή των γειτόνων, όταν τα παράθυρα είναι ανοικτά – θα σταματήσει. Πολύ περισσότερο : Ένα καλά χορδισμένο και συντηρημένο πιάνο θα προσελκύσει κάποιον να παίξει σ’ αυτό, η αγάπη της καλής μουσικής και η χαρά της ενασχόλησης με το πιάνο θα επιστρέψουν πάλι στο σπίτι και θα προσφέρουν πολλές ώρες πραγματικής ψυχαγωγίας. Τότε θα αναγνωρίσει κανείς  ακόμη περισσότερο και θα ενστερνιστεί τη φράση :

Μόνο με  τον σωστό ήχο γίνεται καλή μουσική !

                                                                                                                                                            Μετάφραση : Βασίλης Αντωνόπουλος