ΠΜΓΛΠ

ΑΡΘΡΑ ΓΕΝΙΚΑ

ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Παλλήνη, Δευτέρα 28 – 10 – 2013

Περί ιστορικής μνήμης

      Από την 28η Οκτωβρίου 1940 έχουν ήδη περάσει 73 ολόκληρα χρόνια. Λίγο-λίγο αυτοί που έζησαν εκείνα τα γεγονότα φεύγουν, στους νεότερους μένουν οι διηγήσεις των παλαιοτέρων, ιστορικοί τόποι μνήμης, τα βιβλία της ιστορίας, φωτογραφίες, ντοκιμαντέρ, ταινίες. Και καθώς τα χρόνια περνούν, εκείνα τα γεγονότα ολοένα απομακρύνονται στο παρελθόν και η σχέση τους με τη σημερινή πραγματικότητα, που και αυτή μεταβάλλεται πολύ γρήγορα, ίσως φαίνεται, ιδιαίτερα στους νεότερους, ολοένα και πιο δυσδιάκριτη.

      Γιατί λοιπόν πρέπει να θυμόμαστε εκείνα τα γεγονότα; Πόσο μας αφορούν εμάς σήμερα; Γιατί είναι σημαντικό να γιορτάζουμε αυτή την εθνική εορτή;

      Με λίγα λόγια θα προσπαθήσω να δείξω τη σχέση εκείνων των γεγονότων με τη σημερινή μας πραγματικότητα. Θα προσπαθήσω να σας πω ότι η ιστορία αυτή μας αφορά πάντοτε άμεσα, ότι το μήνυμα που μας στέλνει είναι πάντοτε επίκαιρο μέσα στον σύγχρονό μας κόσμο.

      Και, με αφορμή την 28η Οκτωβρίου, επιτρέψτε μου δυό λόγια γενικότερα για την ιστορική μνήμη :

     Έχουμε εμείς οι Έλληνες αρκετά καλή ιστορική μνήμη; Ασφαλώς όλοι θυμόμαστε κάποια μεγάλα ιστορικά γεγονότα από την αρχαιότητα, το Βυζάντιο, τους νεότερους χρόνους, ιδιαίτερα όσα μας αφορούν άμεσα. Ιστορική όμως μνήμη σημαίνει και κάτι περισσότερο: Να μπορούμε να συσχετίζουμε συνεχώς τα ιστορικά γεγονότα με το παρόν μας, να βλέπουμε με ποιους τρόπους εκείνα τα λιγότερο ή περισσότερο μακρινά γεγονότα έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους και καθορίζουν τη ζωή μας σήμερα. Άραγε μπορούμε να βλέπουμε αρκετά καθαρά την κίνηση των μεγάλων γραμμών της ιστορίας, τις ιστορικές τάσεις, τις αιτίες των γεγονότων και τα αποτελέσματά τους, τη γενεαλογία και την εξέλιξη των μεγάλων ιδεών που είναι βέβαια άυλες, έχουν όμως τεράστια υλικά αποτελέσματα και καθορίζουν πάντοτε τη ζωή της ανθρωπότητας και τη δική μας; Κατά τη γνώμη μου, πολλά ακόμη πρέπει και μπορούμε να κάνουμε ως έθνος για την ενίσχυση της ιστορικής μας μνήμης, δηλαδή, σε τελική ανάλυση, της αυτογνωσίας μας.

 Σύντομη εισαγωγή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

      Η 28η Οκτωβρίου 1940 σημαίνει την είσοδο της Ελλάδας στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πρόκειται για ένα σημαντικό κεφάλαιο του πολέμου που καθόρισε τη συνολική του έκβαση. Έτσι, εκτός από τη σημασία που έχει για εμάς ως έθνος, η 28η Οκτωβρίου έχει και μια παγκόσμια σημασία.

      Για να κατανοήσουμε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον μεγαλύτερο όλης της ιστορίας, πρέπει να γνωρίζουμε, εκτός από τα κύρια γεγονότα του, και τα γεγονότα που οδήγησαν σ’ αυτόν καθώς και τις ιδέες πίσω από τις εμπόλεμες παρατάξεις αυτού του πολέμου. Γιατί αυτός ο πόλεμος έχει καταγραφεί στη συνείδηση όλης της ανθρωπότητας όχι μόνο ως ένας ακόμη πόλεμος μεταξύ κρατών με αντικρουόμενα συμφέροντα, αλλά και ως ένας πόλεμος μεταξύ δύο διαμετρικά αντίθετων πολιτικών συστημάτων και ιδεολογιών, της δημοκρατίας από την μια πλευρά και του φασισμού και του ναζισμού από την άλλη.

     Ας πούμε λοιπόν πρώτα λίγα λόγια για τα γεγονότα που οδήγησαν στον πόλεμο, δηλαδή για την κατάσταση στην Ευρώπη κατά την περίοδο του επονομαζόμενου «μεσοπολέμου».

 Η Ευρώπη στην περίοδο του «μεσοπολέμου»

      Οι συνθήκες ειρήνης, μετά το τέλος του Α΄ παγκοσμίου πολέμου το 1918, δεν κατόρθωσαν να θέσουν τα θεμέλια μιας νέας ισορροπίας στην Ευρώπη, καθώς περιλάμβαναν πολύ ταπεινωτικούς όρους για τους ηττημένους του πολέμου, την Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Έτσι ακολούθησαν χρόνια μεγάλης αναταραχής και αβεβαιότητας. Η κατάσταση επιδεινώθηκε, όταν το 1929, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ξέσπασε η παγκόσμια οικονομική κρίση, η μεγαλύτερη από όσες είχε γνωρίσει έως τότε ολόκληρος ο δυτικός κόσμος. Η κρίση διήρκεσε, αλλού λιγότερο και αλλού περισσότερο, σχεδόν μια δεκαετία, δημιούργησε ακόμη μεγαλύτερη αβεβαιότητα στην Ευρώπη και συνέβαλε ουσιαστικά στην άνοδο συντηρητικών, αυταρχικών καθεστώτων, καθώς σε μία μικρότερη ή μεγαλύτερη μερίδα των πολιτών των ευρωπαϊκών χωρών φαινόταν ότι τα δημοκρατικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα δεν μπορούσαν να λύσουν τα μεγάλα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν.

     Η ηττημένη στον πόλεμο Γερμανία πέρασε πολύ δύσκολα χρόνια πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, έως ότου το 1933 την εξουσία πήραν οι εθνικοσοσιαλιστές (ή αλλιώς ναζί) με αρχηγό τους τον Αδόλφο Χίτλερ. Στην Ιταλία ήδη από το 1922 την εξουσία κατείχε το φασιστικό κόμμα με αρχηγό του τον Μπενίτο Μουσολίνι. Οι δύο χώρες σχημάτισαν τον λεγόμενο «Άξονα», μια συμμαχία που είχε ως στόχο την εγκαθίδρυση μιας «νέας τάξης πραγμάτων» στην Ευρώπη και έδειξαν πολύ σύντομα τις επεκτατικές τους διαθέσεις. Στη Ρωσία, μετά την επανάσταση του 1917, την εξουσία κατείχαν οι κομουνιστές, με αρχηγό τους τον Λένιν και αργότερα τον Στάλιν. Από τις μεγάλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης μόνο η Γαλλία και η Αγγλία συνέχιζαν να έχουν δημοκρατικό κοινοβουλευτικό πολίτευμα. Στην Ισπανία, ο εμφύλιος πόλεμος (1936 - 1939) έδειξε με τον δραματικότερο τρόπο τη σύγκρουση των αντίθετων πολιτικών και ιδεολογικών τάσεων που αγωνίζονταν τότε να επικρατήσουν σ'  όλη την Ευρώπη.

     Στην Ελλάδα από το 1936 έχουμε το καθεστώς της 4ης Αυγούστου υπό τον Ιωάννη Μεταξά. Πρόκειται για μία δικτατορία που θυμίζει άλλα αυταρχικά συντηρητικά καθεστώτα στην Ευρώπη. Όμως, στην εξωτερική της πολιτική η Ελλάδα διατήρησε στενή σχέση με τη Μεγάλη Βρετανία, καθώς αυτό απαιτούσαν τότε τα εθνικά της συμφέροντα και οι υποβόσκουσες απειλές από τη γειτονική φασιστική Ιταλία.

 Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος – η Κατοχή και η Αντίσταση

      Παρά τις προσπάθειες της Αγγλίας και της Γαλλίας να αποφευχθεί ένας νέος πόλεμος και την υποχωρητική τους στάση προς τον Χίτλερ, τον Σεπτέμβριο του 1939, με την επίθεση των Γερμανών κατά της Πολωνίας, ξεσπάει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Μέσα στον πρώτο μόλις χρόνο του πολέμου τα γερμανικά στρατεύματα έχουν ήδη καταλάβει σχεδόν όλη την ηπειρωτική Ευρώπη. Μόνη η Αγγλία, απομονωμένη στο νησί της, υπό την ηγεσία του Τσώρτσιλ, αντιστέκεται με μεγάλες θυσίες. Για πόσο όμως ακόμη θα μπορούσε να αντέξει; Ο πόλεμος φαινόταν τότε ότι είχε ήδη σχεδόν κριθεί υπέρ των Γερμανών.

      Η σύμμαχος των Γερμανών Ιταλία, έχοντας ήδη προσαρτήσει την Αλβανία, κηρύσσει την 28η Οκτωβρίου του 1940 τον πόλεμο κατά της Ελλάδας, ελπίζοντας σε μια εύκολη, μέσα σε λίγες μέρες, νίκη, ώστε να κυριαρχήσει με τη σειρά της στην Νοτιοανατολική Ευρώπη – στα Βαλκάνια – και την Ανατολική Μεσόγειο. Οι εξελίξεις όμως θα διαψεύσουν οικτρά τους επιτιθέμενους Ιταλούς:

     Ο ελληνικός στρατός όχι μόνο αναχαιτίζει τον αντίπαλο, παρότι αυτός διαθέτει ασύγκριτη υπεροπλία, αλλά τον απωθεί στο αλβανικό έδαφος, όπου τον καθηλώνει επί πέντε μήνες, μέχρι και τις αρχές Απριλίου του 1941, δείχνοντας ασύγκριτη γενναιότητα και ηρωισμό. Εκείνοι οι μήνες του πολέμου υπήρξαν από τις σπάνιες ιστορικά στιγμές απόλυτης ενότητας όλου του ελληνικού λαού.

     Στις αρχές Απριλίου του 1941 η Ελλάδα δέχεται γερμανική επίθεση από τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Παρά την ηρωική αντίσταση του ελληνικού στρατού και στα οχυρά Ρούπελ της Μακεδονίας, ακολουθεί η κατάληψη της Ελλάδας από τα γερμανικά στρατεύματα που ολοκληρώνεται στις αρχές Μαΐου του 1941 με την μάχη της Κρήτης.

     Έτσι, η ηρωική αντίσταση της Ελλάδας στις δυνάμεις του φασισμού και του ναζισμού ίσως εκ πρώτης όψεως φανεί ότι δεν είχε αποτέλεσμα, ότι τελικά ήταν μάταιη.

     Όμως, η ελληνική νίκη κατά των Ιταλών στα βουνά της Αλβανίας ήταν η πρώτη νίκη στη Ευρώπη κατά των δυνάμεων του Άξονα, που αναπτέρωσε το ηθικό και την ελπίδα της νίκης σε όσους αντιστέκονταν ακόμη, στον αγγλικό λαό αλλά και στους λαούς όλης της κατεχόμενης Ευρώπης. Επίσης, όλοι οι ιστορικοί συμφωνούν ότι η επέμβαση των Γερμανών στα Βαλκάνια και την Ελλάδα είχε ως αποτέλεσμα την καθυστέρηση κατά αρκετούς μήνες της επίθεσής τους εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία άρχισε τελικά τον Ιούνιο του 1941. Το γεγονός αυτό είχε καθοριστική σημασία για την αποτυχία εκείνης της επίθεσης και την τελική έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπέρ των Συμμάχων.

     Στην Ελλάδα, μετά την κατάληψή της από τους Γερμανούς, ακολουθούν τρεισήμισι χρόνια (μέχρι τον Οκτώβριο του 1944) τριπλής - γερμανικής, ιταλικής και βουλγαρικής - κατοχής. Ήταν χρόνια σκληρής δοκιμασίας για τον ελληνικό λαό: στερήσεις, πείνα, βασανιστήρια, εκτελέσεις και σφαγές από τους κατακτητές. Παράλληλα όμως ήταν και χρόνια μιας αντίστασης από τις μεγαλύτερες σε όλη την τότε κατεχόμενη Ευρώπη. Η εθνική μας αντίσταση κράτησε τότε ψηλά το φρόνημα του ελληνικού λαού και την ελπίδα της νίκης και αποτελεί τη φυσική συνέχεια του αγώνα στα βουνά της Αλβανίας.

     Όπως είπα και στην αρχή, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ήταν μόνο πόλεμος μεταξύ κρατών με αντικρουόμενα συμφέροντα, αλλά κατ’ εξοχήν πόλεμος μεταξύ δύο ασυμβίβαστων πολιτικών συστημάτων και ιδεολογιών, της δημοκρατίας από τη μία πλευρά και του ναζισμού-φασισμού από την άλλη. Ας μιλήσουμε λοιπόν λίγο και γι’ αυτά.

Περί δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων

      Για τη δημοκρατία έχουμε όλοι ακούσει και διαβάσει πάρα πολλά. Πολύ λίγα μόνο θα σας αναφέρω εδώ: Η δημοκρατία βασίζεται σε ιδέες που είδαν πρώτη φορά το φως στην Αρχαία Ελλάδα και είναι από τα μεγαλύτερα κληροδοτήματα των Ελλήνων στην ανθρωπότητα: Την ελευθερία του ατόμου, την ισότητά του απέναντι στο νόμο, τη συμμετοχή του στη διακυβέρνηση της πολιτείας, ανεξάρτητα από την κοινωνική του θέση ή την οικονομική του κατάσταση. Ας θυμηθούμε τον «Επιτάφιο» του Περικλή, όπως μας τον παραδίδει ο Θουκυδίδης. Ας θυμηθούμε επίσης και τη χριστιανική διδασκαλία που ήρθε μερικούς αιώνες αργότερα: Όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι μπροστά στο Θεό, ο Θεός αγαπάει εξ ίσου όλους τους ανθρώπους.

     Οι ιδέες αυτές σαν να ανακαλύφθηκαν εκ νέου τον 18ο αιώνα, τον «αιώνα του Διαφωτισμού», από κάποιους μεγάλους στοχαστές, που επονομάστηκαν «Διαφωτιστές», άσκησαν τότε βαθιά επιρροή σ’ όλη την Ευρώπη και μπορούν να συνοψιστούν στις αρχές που αποκαλούμε «ανθρώπινα δικαιώματα».

     Τα ανθρώπινα δικαιώματα απετέλεσαν τις κινητήριες ιδέες της Αμερικανικής και της Γαλλικής Επανάστασης, συμπληρώθηκαν σταδιακά μέχρι την εποχή μας και πάνω τους βασίζονται όλα τα δημοκρατικά κοινοβουλευτικά πολιτεύματα. Γι' αυτό τον λόγο τα συναντά κανείς σ’ όλα τα Συντάγματα των χωρών που έχουν πολίτευμα αυτής της μορφής. Εξαιρετική όμως διατύπωση έχουν βρει και στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου που ψηφίστηκε μετά τον πόλεμο, το 1948, από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών.

      Τα ανθρώπινα δικαιώματα βασίζονται στην αρχή ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα», χωρίς καμία διάκριση φυλής, χρώματος, φύλου, γλώσσας, θρησκείας, πολιτικής ή άλλης πεποίθησης, εθνικής ή κοινωνικής καταγωγής, περιουσίας.

      Ας αναφέρουμε εδώ σύντομα τα κυριότερα από τα δικαιώματα αυτά: Την προσωπική ελευθερία, την προσωπική ασφάλεια, την ισότητα απέναντι στο νόμο, το δικαίωμα σε μία δίκαιη δίκη, την ελευθερία της σκέψης, του λόγου, της έκφρασης, της θρησκείας, το δικαίωμα του πολίτη να εκλέγει και να εκλέγεται, το δικαίωμα στην εργασία, την παιδεία, την υγεία.

      Οι έννοιες δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένες, δεν μπορεί η μία να νοηθεί χωρίς την άλλη. Όποιος υπερασπίζεται τη μία ιδέα υπερασπίζεται ταυτόχρονα και την άλλη.

 Περί ναζισμού και φασισμού: Σύντομη αναφορά στον ρατσισμό και τον εθνικισμό

       Ας αναφερθούμε τώρα σύντομα και στον εθνικοσοσιαλισμό και τον φασισμό: Ο εθνικοσοσιαλισμός είναι μια ιδεολογία που αρνείται ρητά αξίες όπως την πίστη στην ελευθερία του ατόμου, την ισότητα των πολιτών, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία. 

       Λίγα λόγια θα σας πω μόνο για δύο από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του εθνικοσοσιαλισμού, τον ρατσισμό και τον εθνικισμό.

      Ο εθνικοσοσιαλισμός βασίζεται στην πίστη ότι υπάρχουν ανώτερες και κατώτερες φυλές ανθρώπων, φυλές κυριάρχων και φυλές υποτελών ή δούλων, «υπανθρώπων», ότι η αξία ενός ανθρώπου δεν εξαρτάται καθόλου από τον ίδιο και τη θέλησή του, από τον τρόπο που διαμορφώνει τη ζωή του, αλλά καθορίζεται οριστικά και αμετάκλητα από τη φυλή του ή και το χρώμα του δέρματός του. Ο Χίτλερ έλεγε : «Μιλάει το αίμα». Αυτός είναι ο ρατσισμός.

      Για τον εθνικοσοσιαλισμό μάλιστα, εκτός από τις φυλές που πρέπει και αξίζει να είναι μόνο δούλοι (όλοι οι έγχρωμοι λαοί αλλά και λαοί που ανήκουν στη λευκή φυλή, όπως οι Σλάβοι της Ανατολικής Ευρώπης), υπάρχουν και φυλές που πρέπει να εξαφανιστούν από προσώπου γης, όπως οι Εβραίοι. Και βέβαια ο ναζισμός συνειδητά καλλιεργεί το μίσος απέναντι σ’ όλες αυτές τις «φυλές» που θεωρεί κατώτερες, δηλαδή στην πραγματικότητα το μίσος απέναντι στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας.

     Το φρικιαστικό στην περίπτωση του εθνικοσοσιαλισμού είναι ότι οι ιδέες αυτές έγιναν πράξη και πριν τον πόλεμο μέσα στη Γερμανία αλλά κυρίως κατά τη διάρκεια του πολέμου με τις μαζικές σφαγές αμάχων, που πήραν τη μορφή πραγματικών εθνικών εκκαθαρίσεων, ιδιαίτερα στην Ανατολική Ευρώπη και την πρώην Σοβιετική Ένωση, με τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, πραγματικά στρατόπεδα δούλων, τα στρατόπεδα μαζικής εξόντωσης και το «Ολοκαύτωμα» των Εβραίων. Είναι αναρίθμητες και ακλόνητα τεκμηριωμένες οι μαρτυρίες πάσης φύσεως για όλα αυτά τα εγκλήματα. Έτσι, όσο και αν δυσκολεύεται να τα συλλάβει ο νους μας, πρέπει να τα κοιτάζουμε συνεχώς κατάματα, ώστε να μη λησμονηθούν και να μη ξανασυμβούν ποτέ.

      Άλλη βασική πίστη του εθνικοσοσιαλισμού και του φασισμού είναι ο εθνικισμός. Ο Χίτλερ έλεγε : «Το άτομο δεν είναι τίποτε, το έθνος είναι τα πάντα».

     Ο εθνικισμός ως ιδεολογία δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα, σε μία εποχή δημιουργίας των εθνικών κρατών στην Ευρώπη, και έθετε τότε ως θεμέλιο του κράτους την ιδέα του έθνους και όχι τη θρησκεία ή τον ελέω Θεού βασιλέα, όπως συνέβαινε παλιότερα. Ο εθνικισμός στον 20ό αιώνα και στις μέρες μας συχνά συνδέθηκε με τη διάκριση εθνών σε ανώτερα και κατώτερα, με κατακτητικές διαθέσεις έναντι άλλων χωρών, με τη ξενοφοβία και τον ρατσισμό, με την καταπίεση ή και την εξόντωση εθνικών μειονοτήτων, που υπάρχουν σχεδόν σε όλες τις χώρες του κόσμου. Ας θυμηθούμε εδώ μόνο τη γενοκτονία των Αρμενίων το 1915 ή, πιο πρόσφατα, τις εθνικές εκκαθαρίσεις στη Βοσνία κατά τον εμφύλιο πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία τη δεκαετία του 1990. Και αυτό ακριβώς συνέβη σε ακραία μορφή στην περίπτωση του εθνικοσοσιαλισμού.

      Βέβαια, ο εθνικισμός συχνά συγχέεται με τον πατριωτισμό, την φιλοπατρία. Μπορεί όμως κάποιος θαυμάσια να είναι αφοσιωμένος στην πατρίδα του, να την αγαπά, να είναι περήφανος για τα επιτεύγματα και τον πολιτισμό της, να είναι έτοιμος ακόμη και να δώσει τα πάντα γι’ αυτήν, να είναι με άλλα λόγια καλός πατριώτης, χωρίς να ισχυρίζεται ταυτόχρονα ότι όλα τα υπόλοιπα έθνη είναι κατώτερα, απλώς ένας συρφετός «υπανθρώπων», και ο πολιτισμός που έχουν δημιουργήσει ανάξιος λόγου.

     Ο φασισμός, χωρίς να είναι τόσο ακραία ρατσιστικός όσο ο εθνικοσοσιαλισμός, πιστεύει και αυτός στον εθνικισμό και αρνείται και αυτός τις ανθρώπινες ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία.

    Αυτό που θέλω να τονίσω εδώ είναι ότι οι ιδέες αυτές δεν φάνηκαν τότε τόσο παράλογες, καταφανώς αναληθείς ή και γελοίες όσο ίσως σε πολλούς από μας φαίνονται σήμερα και δεν είχαν λίγους μόνο οπαδούς. Αντίθετα, άσκησαν γοητεία και τις ασπάστηκαν και άνθρωποι πολύ έξυπνοι και μορφωμένοι.

    Γιατί συνέβη αυτό; Σε τι οφειλόταν η δύναμη, η επιρροή και η γοητεία αυτών των ιδεών; Πολλές ερμηνείες έχουν δοθεί, πάρα πολλά έχουν γραφεί γι’ αυτό το θέμα και αξίζει ο καθένας μας να ασχοληθεί σοβαρά και να πάρει θέση.

    Συχνά τονίζονται οι ταπεινωτικές συνθήκες ειρήνης για τους ηττημένους του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα μεγάλα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που δεν κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν οι κοινοβουλευτικές δημοκρατίες κατά τη διάρκεια της μεγάλης οικονομικής κρίσης, με αποτέλεσμα κάποια τμήματα των λαών της Ευρώπης να προσελκυσθούν σ’ αυτές τις ακραίες ιδέες. Άλλοι αναφέρονται σε σκοτεινές, πρωτόγονες ψυχικές δυνάμεις που κρύβονται μέσα σε κάθε άνθρωπο και μπορούν να εκδηλωθούν και συλλογικά, αν οι περιστάσεις το επιτρέψουν, με αποτέλεσμα την επιστροφή σε εποχές κτηνωδίας και βαρβαρότητας.

 Σύντομη αναφορά στις ναζιστικές και φασιστικές ιδέες σήμερα

    Δεν πρέπει όμως να νομιστεί ότι οι ιδέες του ναζισμού και του φασισμού ανήκουν οριστικά και αμετάκλητα μόνο στην ιστορία, ότι έχουν οριστικά καταδικαστεί, ότι παρόμοια καθεστώτα είναι απίθανο να εμφανιστούν και πάλι στις μέρες μας, τουλάχιστον στον λεγόμενο «ανεπτυγμένο κόσμο».

    Υπάρχουν λοιπόν ακόμη τέτοιες αντιλήψεις στις μέρες μας, ο ρατσισμός, ο εθνικισμός, η άρνηση της ελευθερίας, η μη ανεκτικότητα; Ίσως δεν εμφανίζονται πάντοτε τόσο ανοικτά και απερίφραστα, όπως στην Γερμανία του Χίτλερ ή την Ιταλία του Μουσολίνι. Όμως, για όποιον γνωρίζει λίγη τουλάχιστον ιστορία, εύκολα ανακαλύπτονται και σήμερα και στη χώρα μας και αλλού είτε αυτούσιες είτε με διάφορες παραλλαγές, καλυμμένες κάτω από διάφορες εκφράσεις και δυστυχώς όχι τόσο σπάνια όσο θα ήθελε κάποιος να πιστεύει. Ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, όπως της σημερινής, εύκολα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να εξαπλωθούν.

 Σύντομη αναφορά στις προκλήσεις της δημοκρατίας σήμερα

    Από την άλλη πλευρά, είναι η δημοκρατία της εποχής μας ένα τέλειο πολίτευμα; Ζουν πραγματικά οι σημερινές δημοκρατίες στο ύψος των ιδεών της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ή στο ύψος των συνθημάτων της Γαλλικής Επανάστασης «Ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη»; Αυτές οι αρχές, που τις συναντά κανείς σε όλα τα Συντάγματα, εφαρμόζονται πάντοτε όλες απαρέγκλιτα, σε όλο τους το πλάτος και το βάθος, ακόμη και στις πιο προηγμένες, οικονομικά και κοινωνικά, χώρες του κόσμου; Δυστυχώς όχι. Όχι ακόμα.

    Όλοι θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ατέλειες και αδυναμίες της δημοκρατίας. Ιδιαίτερα στην πατρίδα μας τα τελευταία χρόνια ο προβληματισμός πάνω σ’ αυτές είναι έντονος. Και βέβαια, οι αδυναμίες της δημοκρατίας είναι από τα ισχυρότερα επιχειρήματα των εχθρών της εναντίον της.

    Πώς όμως θα μπορούσαν να υπερνικηθούν αυτές οι αδυναμίες; Πώς οι μεγάλες ιδέες της δημοκρατίας θα έχουν κάποια στιγμή απόλυτο αντίκρισμα στην πραγματικότητα; Αυτή είναι η πρόκληση της εποχής μας και ασφαλώς θα παραμείνει ως πρόκληση και για τις μελλοντικές γενιές. Και αυτό δεν θα συμβεί με λιγότερη ή καθόλου δημοκρατία αλλά με πληρέστερη, καλύτερη δημοκρατία. Να σας θυμίσω εδώ τη φράση του Τσώρτσιλ, ενός από τους πρωταγωνιστές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: «Η δημοκρατία είναι το χειρότερο πολίτευμα, αν εξαιρέσεις όλα τα υπόλοιπα».

 Συμπέρασμα

     Η 28η Οκτωβρίου που γιορτάζουμε σήμερα συμβολίζει τον αγώνα ενός λαού για ένα πανάρχαιο ιδανικό, την υπεράσπιση της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας του. Ας θυμηθούμε εδώ τον Τρώα Έκτορα, όπως μας τον παρουσιάζει ο Όμηρος στην «Ιλιάδα». Ο Έκτορας δεν είναι Έλληνας και υπερασπίζεται την πατρίδα του απέναντι στους Έλληνες που έχουν εκστρατεύσει για να την υποδουλώσουν. Και αυτός ακριβώς είναι ο ήρωας που, όταν του λένε ότι οι οιωνοί, οι προβλέψεις των μάντεων για την επερχόμενη μάχη δεν είναι καλοί, απαντάει με την περίφημη φράση: «Μία είναι η καλύτερη πρόβλεψη: να υπερασπίζεσαι την πατρίδα σου».

    Πέραν τούτου όμως, η 28η Οκτωβρίου αποτελεί ένα μεγάλο σταθμό στη μακρά γραμμή των αγώνων όλης της ανθρωπότητας για την υπεράσπιση των ιδανικών της ελευθερίας και της δημοκρατίας, έναν αγώνα που και σήμερα, με διάφορες μορφές, συνεχίζεται ακόμη.

    Γι’ αυτό αξίζει μεγάλη τιμή στους Έλληνες που πολέμησαν το φασισμό και τον ναζισμό, σε όσους αγωνίστηκαν το 1940 στα βουνά της Ηπείρου αλλά και αργότερα, κατά την περίοδο της κατοχής, στην Εθνική Αντίσταση.

    Ζήτω η 28η Οκτωβρίου 1940.

    Ζήτω η Ελλάδα.

Βασίλης Αντωνόπουλος