Ένα μουσικό, εικαστικό και ιστορικό οδοιπορικό στην Ιωνία, Ιούλιος 2006


1.Eισαγωγή

Το Σύνολο Κέλσος είχε την ευκαιρία να εμφανιστεί το καλοκαίρι του 2006 στο Διεθνές Φεστιβάλ της Σμύρνης, στον αρχαιολογικό χώρο της Εφέσου, και να παρουσιάσει μια συναυλία Παλιάς Μουσικής στην ιστορική Βιβλιοθήκη του Κέλσου.Από αυτή την μοναδική εμπειρία που είχαμε, τα μέλη του συνόλου και οι φίλοι που μας συνόδεψαν, γράφτηκε το παρακάτω χρονικό.

2.Το Σύνολο Κέλσος

Το Σύνολο Κέλσος είναι από τα γνωστώτερα σχήματα Παλιάς Μουσικής στην Eλλάδα.

Στην μουσική ορολογία ο όρος “Παλιά Μουσική” (“Early Music”, “Musique Ancienne”) αναφέρεται στην μουσική που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη από τον 13ο μέχρι τον 18ο αιώνα. Είναι η περίοδος που ιστορικά περιλαμβάνει τον Μεσαίωνα, την Αναγέννηση και το Μπαρόκ. Αποδίδεται και από τον γενικώτερο, αν και όχι μονοσήμαντα αποσαφηνισμένο όρο, “Προκλασσική Μουσική”.

Ειδικώτερα, το ρεπερτόριο του Συνόλου εκτείνεται από την όψιμη Αναγέννηση στο Μπαρόκ, δηλαδή περιλαμβάνει έργα που γράφτηκαν από τον 16ο μέχρι την αρχή του 18ου αιώνα, περίοδο στην οποία τέθηκαν οι βάσεις του ευρωπαϊκού τονικού συστήματος, του πνευματικού αυτού δημιουργήματος που κληρονομήσαμε μέχρι σήμερα.

Τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούμε, όλα πιστά αντίγραφα της εποχής, είναι

• τα φλάουτα με ράμφος (αγγλικά recorders, γαλλικά fl?tes ? bec, ιταλικά flauti dolci, γερμανικά blockfl?ten),
  
• η θεόρβη, ή μπαρόκ λαούτο (αγγλικά theorbo, γαλλικά και γερμανικά th?orbe, ιταλικά luto teorbato) και
  
• η βιόλα ντα γκάμπα (αγγλικά viol, γαλλικά viole de gambe, ιταλικά και γερμανικά viola da gamba),
  

η δε μουσική που ερμηνεύουμε, προερχόμενη από ιστορικές εκδόσεις της περιόδου, περιλαμβάνει φωνητικές και οργανικές συνθέσεις δωματίου (σονάτες, καντσόνες, κοντσέρτα), μουσική θεάτρου, χορευτικές και εορταστικές σουϊτες, κα.


Aριστερά, φλάουτα με ράμφος (αναγεννησιακά). Κέντρο, θεόρβη, λαούτα κ.α. νυκτά. Δεξιά, βιόλα ντα γκάμπα (από το “Syntagma Musicum” του Μichael Praetorius, Νυρεμβέργη 1619.


Το Σύνολο Κέλσος
(από αριστερά:Helga, Σταύρος, Mechthild, Νίκος, Φαίνη)


Στην Εθνική Λυρική Σκηνή, με κοστούμια εποχής
(από αριστερά: Helga, Σταύρος, Μάνος, Νίκος, Mechthild)


Στο ενετικό κάστρο της Φορτέτσας στο Ρέθυμνο της Κρήτης (Aναγεννησιακό Φεστιβάλ)

Από τις πρώτες φωτογραφίες

Το Σύνολο έχει πραγματοποιήσει στην πολυετή παρουσία του στον μουσικό αυτό είδος (από το 1992) πολυάριθμες εκδηλώσεις εντός και εκτός Ελλάδας (συναυλίες, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές παραγωγές, καθώς και ειδικές εκδηλώσεις σε ιστορικούς χώρους και Μουσεία, παρουσία ελληνικού και ξένου κοινού) όπως:

• Το Προεδρικό Μέγαρο
• Τα Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
• Η Εθνική Λυρική Σκηνή
• Το Ωδείο Ηρώδου Αττικού (Φεστιβάλ Αθηνών)
• Το Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών
• Tο Μουσείο Μπενάκη
• Η Παλιά Πόλη της Ρόδου (Παναγία του Κάστρου και Αναγεννησιακός Ξενώνας της Α. Αικατερίνης)
• Το Μέγαρο της Δούκισας της Πλακεντίας (Φεστιβάλ Πεντέλης)
• Τα Αρχαιολογικά Μουσεία Βεργίνας και Βόλου (“Μουσική με την Πανσέληνο” του Υπ. Πολιτισμού)
• Το Μουσείο Teriade (τιμητική βραδιά του Υπ. Αιγαίου στον Teriade και τον καθηγητή μας στο ΕΜΠ και πρώην Υπουργό Πολιτισμού Δ.Νιάνια)\
• Η Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών (τιμητική βραδιά στον Umberto Eco και σε άλλους ακαδημαϊκους δασκάλους)
• Το Φεστιβάλ Ναυπλίου, στην ιστορική αίθουσα του “Βουλευτικού” (πρώτη Βουλή των Ελλήνων)Ο Aρχαιολογικός χώρος του Μυστρά
• Τα Ενετικά Κάστρα της Φορτέτσας στο Ρέθυμνο και του Ηρακλείου της Κρήτης
• Το Ενετικό Φρούριο της Ναυπάκτου, κατά την επέτειο της ομώνυμης ιστορικής ναυμαχίας (εκδήλωση υπο την αιγίδα της UNESCO)
• Τα Μουσεία Υδρας και Σπετσών
• Το Αναγεννησιακό Μέγαρο Γκύζη στην Σαντορίνη
• Το παραδοσιακό χωριό Βωλάξ της Τήνου και η Καθολική Μητρόπολη της Σύρου
• Η ιστορική Βιβλιοθήκη του Κέλσου, στον αρχαιολογικό χώρο της Εφέσου (20στό Διεθνές Φεστιβάλ Σμύρνης)
  
  

Το Σύνολο αντλεί το υλικό του απο την Αναγέννηση και το Μπαρόκ όπως γεννήθηκε στις ιταλικές πόλεις και στη συνέχεια απλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Με επιλεγμένες μουσικές συνθέσεις και εικαστικές δημιουργίες επιδιώκουμε πάντα να αποδώσουμε την συνολική πολιτιστική εικόνα αυτής της περιόδου από την Αγγλία και την Γερμανία μέχρι την Ιταλία, και από την Ισπανία μέχρι την Κρήτη, πάντα με μια σύγχρονη ματιά, προσεγγίζοντας την κληρονομιά του παρελθόντος στο σήμερα. Ετσι δίνεται η ευκαιρία, τόσο στον ακροατή γνώστη της μουσικής αυτής, όσο και στο ευρύτερο κοινό να αισθανθεί την ατμόσφαιρα της εποχής του Καρτέσιου του Νεύτωνα και του Λάϊμπνιτς, του Σαίξπηρ του Θερβάντες και του Μολιέρου, του Θεοτοκόπουλου του Ρέμπραντ και του Βελάσκεθ.

Σε πρόβα




Με κοστούμια εποχής απο την Εθνική Λυρική Σκηνή

Οι εκδηλώσεις που παρουσιάζουμε συνίστανται σε ένα οδοιπορικό στην Ευρώπη της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, με μουσική του 16ου και 17ου αιώνα.
Tαυτόχρονα με την μουσική προβάλλονται διαφάνειες με τα σημαντικώτερα εικαστικά δημιουργήματα της περιόδου στη ζωγραφική, γλυπτική και αρχιτεκτονική, ενώ πριν από κάθε μουσική ενότητα γίνεται μια μικρή εισαγωγή για τον συνθέτη, τη χώρα καθώς και για τα σημαντικώτερα πνευματικά και καλλιτεχνικά γεγονότα της συγκεκριμένης περιόδου, παράλληλα με την ιστορία του Ελληνισμού, μέσα από χαρακτικά και πίνακες.

Η επιλογή των εικαστικών θεμάτων, επιμέλεια των κειμένων και παρουσίαση γίνεται από την γλύπτρια Ιωάννα Ομορφοπούλου.
Εκτός από την Παλιά Μουσική, στο ρεπερτόριο του Συνόλου περιλαμβάνεται σύγχρονη ελληνική και ξένη μουσική, με μερικά απο τα ωραιώτερα τραγούδια του Μ. Χατζιδάκι, διασκευασμένα από το Σύνολο, καθώς και επιλεγμένες ξένες συνθέσεις των J.Lennon/P.McCartney (Strawberry Fields for Ever, Eleanor Rigby, I’ll be back) G.Harrison (Here Comes the Sun), J.Brel (Le Plat Pays, Amsterdam), P.Sieger/The Byrds (Turn, Turn, Turn) κ.α., σε πρωτότυπες διασκευές στο Αναγεννησιακό ύφος και για τα όργανα εποχής που χρησιμοποιούμε. Ο κύκλος με τίτλο “Σαν Παλιά Μουσική”, με τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, έχει επανειλημμένα μεταδοθεί από το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και την Ελληνική Τηλεόραση.

Ο λόγος που το Σύνολο αυτό εξακολουθεί να υπάρχει μετά από 14 χρόνια και να δημιουργεί, σε ένα μουσικό κλάδο εξειδικευμένο όπως η Παλιά Ευρωπαϊκή Μουσική, είναι η αγάπη που έχουν τα μέλη μεταξύ τους και σ’αυτό που κάνουν.

To σύμβολο του Συνόλου, κάτοψη φλάουτου με ράμφος του E.Terton (Παρίσι 1705),
Διαπασσών λα=415Hz, boxwood με ασημένια ανάγλυφα διακοσμητικά δαχτυλίδια, Μουσείο Μουσικών Οργάνων Κοπεγχάγης.

Την άρρηκτη αυτή σχέση συμβολίζει το σήμα του Συνόλου που διαλέξαμε (η κάτω εγκάρσια όψη φλάουτου αρχών του 18ου αιώνα, από τον διάσημο Γάλλο κατασκευαστή της εποχής Ε.Τerton, και που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Μουσικών Οργάνων της Κοπεγχάγης).

Τα μέλη του Συνόλου Κέλσος είναι:

Φαίνη Νούσια: Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε κλασσικό τραγούδι με τους Γ.Γεωργιλοπούλου, Σ.Σακκά, Φ.Βουτσίνο. Μελέτησε Παλιά Μουσική στην Musikhochschule της Κολωνίας, και στην Αγγλία με την Ε.Kirkby και τον A.Parrot. Σπούδασε επίσης Αρχαιολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Εργάστηκε στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΑ ως παραγωγός μουσικών εκπομπών και είναι μέλος της χορωδίας της ΕΡΑ. Ελαβε μέρος ως σολίστ σε συναυλίες και ηχογραφήσεις της χορωδίας της ΕΡΑ για το Ραδιόφωνο και την Τηλεόραση. Είναι ιδρυτικό μέλος του σολιστικού συνόλου “Εργαστήρι Παλιάς Μουσικής”, με το οποίο έχει πραγματοποιήσει πάνω από 100 συναυλίες στην Αθήνα και σε όλη την Ελλάδα.

Νϊκος Μ. Νικολαίδης: Κατάγεται από την Κάρπαθο της Δωδεκανήσου. Σπούδασε στο Μετσόβειο Πολυτεχνείο και το Πανεπιστήμιο της Λιέγης (Βέλγιο) Μηχανολόγος Μηχανικός. Παράλληλα ασχολήθηκε με την ερμηνεία της Παλιάς Μουσικής και το φλάουτο με ράμφος με τον Mannfred Stilz της Ecole Normale de Musique στο Παρίσι. Ιδρυτικό μέλος του Συνόλου Κέλσος, έχει συμμετάσχει σε συναυλίες, ηχογραφήσεις και τηλεοπτικές παραγωγές με το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και την Ελληνική Τηλεόραση.

Mechthild Stark: Γεννήθηκε στην Καρλσρούη της Γερμανίας. Σπούδασε φλάουτο με ράμφος στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης απ΄όπου πήρε το Δίπλωμα της με Αριστα Παμψηφεί. Συνέχισε τις σπουδές της με Σεμινάρια στην Ελβετία και Ολλανδία.
Εχει εμφανισθεί σε συναυλίες σε διάφορες πόλεις της Γερμανίας. Από το 1990 εργάζεται στην Ελλάδα διδάσκοντας φλάουτο με ράμφος και δίνοντας συναυλίες.


Σταύρος Κατηρτζόγλου: Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε κιθάρα στο Εθνικό Ωδείο, απ’ όπου πήρε το δίπλωμα του με Αριστα Παμψηφεί το 1985. Παρακολούθησε σεμινάρια κιθάρας και συνέχισε τις σπουδές του στα ανώτερα θεωρητικά και στην σύνθεση με τον Περικλή Κούκο στο ίδιο Ωδείο, όπου πήρε το δίπλωμα του με Αριστα και Α΄ Βραβείο. Εχει εκδόσει διδακτικά βιβλία. Από το 1989 ασχολείται ιδιαίτερα με την Παλιά Μουσική και την μελέτη της θεόρβης και του λαούτου. Σήμερα είναι καθηγητής στο Μουσικό Γυμνάσιο Παλλήνης και διδάσκει θεωρητικά στο Εθνικό Ωδείο.

Helga Hohnberg Γιαννούλα: Γεννήθηκε στο Μαγδεβούργο της Γερμανίας. Σπούδασε Εκκλησιαστική Μουσική (Εκκλησιαστικό Οργανο, Πιάνο και Διεύθυνση Χορωδίας), καθώς και βιόλα ντα γκάμπα στην Ανωτάτη Μουσική Σχολή του L?beck απ΄όπου πήρε το Δίπλωμα της. Είναι επι σειρά ετών Οργανίστα και Διευθύντρια της Χορωδίας της Γερμανικής Εκκλησίας Αθηνών. Εχει δώσει συναυλίες σ΄όλη την Ελλάδα και στη Γερμανία και έχει κάνει πολυάριθμες ηχογραφήσεις στο Ραδιόφωνο και εμφανίσεις στην Τηλεόραση.





Mε το Σύνολο Κέλσος συνεργάζεται η γλύπτρια Ιωάννα Ομορφοπούλου: Γεννήθηκε στον Πειραιά. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας με καθηγητή τον Δ. Καλαμάρα, καθώς και γλυπτική και ζωγραφική στην Ecole des Arts Decoratifs στο Παρίσι. Ζεί και εργάζεται στην Αθήνα. Δίδαξε Σχέδιο και Ζωγραφική στα Εργαστήρια (για παιδιά και ενήλικες) του Πολιτιστικού Κέντρου Εργαζομένων του ΟΤΕ. Εχει μεταφράσει τα βιβλία: “Περι Τέχνης” του Henri Matisse και “Η Τέχνη του Χρώματος” του Johannes Itten. Συνεργάζεται με το Σύνολο Κέλσος στην επιλογή των εικαστικών θεμάτων, την επιμέλεια των κειμένων και την παρουσίαση της εκδήλωσης “Μουσικό Ταξίδι στην Ευρώπη της Αναγέννησης και του Μπαρόκ”.

3.Πώς ήλθε η ιδέα
Εδώ και δύο χρόνια, η Ιωάννα μου λέει μια μέρα: "ξέρεις, το όνομα Κέλσος υπάρχει στην Εφεσο. Πρόκειται για την περίφημη ιστορική Βιβλιοθήκη στον αρχαιολογικό χώρο. Θα ήταν μια ενδιαφέρουσα ιδέα, το Σύνολο Κέλσος να μπορούσε να εμφανιστεί εκεί !". Με αφορμή αυτό το λογοπαίγνιο, αρχίσαμε να αναζητούμε ιστορικά στοιχεία και πληροφορίες γι’αυτή την Βιβλιοθήκη.

Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου, Αρχαία Εφεσος

Με λίγα λόγια, η Βιβλιοθήκη ανεγέρθηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ από τον Ρωμαίο Επαρχο της Ασίας Ακουϊλα στην μνήμη του πατέρα του Κέλσου (Celsus). Θα ήταν λοιπόν ενδιαφέρον και συνάμα πρωτότυπο, το Σύνολο Κέλσος να εμφανιστεί στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου !
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το όνομα του Συνόλου μας προέρχεται από την οδό Κέλσου, στην Αθήνα, όπου συναντηθήκαμε για πρώτη φορά πριν 14 χρόνια και ιδρύσαμε το μουσικό αυτό σχήμα. Πρόκειται για μια συνωνυμία, αφού ο δρόμος αυτός στην συνοικία του Μέτς ονομάστηκε έτσι από τον Ελληνα Επικούρειο φιλόσοφο Κέλσο, που έζησε και αυτός τον 2ο μ.Χ. αιώνα.

4. Οι επαφές
Η ιδέα αυτή μας ενθουσίασε μεν ως προς το θεωρητικό της μέρος, έπρεπε οστόσο να σκεφθούμε με ποιό τρόπο θα μπορούσαμε να την κάνουμε πράξη.
Σταθμίζοντας τα δεδομένα όπως τα γνωρίζαμε τότε, ξεκινήσαμε η Ιωάννα και εγώ τις επαφές (Mάρτιος 2005):

• Η Αλκηστις Σουλογιάννη, Διευθύντρια Διεθνών Σχέσεων του Υπουργείου Πολιτισμού, με την οποία ήλθαμε σε επαφή (και η οποία γνωρίζει επίσης το Σύνολο μας από προηγούμενες συνεργασίες) έδειξε να ενδιαφέρεται πολύ για αυτή την πρόταση, όπως μας είπε, και υποσχέθηκε να ξεκινήσει τις διαδικασίες εγκρίσεων, με σκοπό η εκδήλωση να γίνει τον επόμενο χρόνο. Αυτά έγιναν τον Ιούλιο 2005.
• Στην πρώτη μου συνεργασία με τον Πρόξενο μας στην Σμύρνη κ. Γ.Καταπόδη πληροφορήθηκα λεπτομερώς για την πολιτιστική κίνηση στον αρχαιολογικό χώρο της Εφέσου, καθώς και τις διαθέσεις των διοργανωτών για την πρόταση μας: Μετά από επικοινωνία που ο Πρόξενος είχε με την Πρόεδρο του Φεστιβάλ Σμύρνης και ενθουσιώδη φίλη της Ελλάδας κα Filiz Sarper, με ενημέρωσε ότι με χαρά θα φιλοξενούσαν μια τέτοια πρωτότυπη και ποιοτική εκδήλωση στην ιστορική Βιβλιοθήκη, θα καταβάλουν δε κάθε προσπάθεια για την πραγματοποίηση της.
  
  

5. Το πρόγραμμα της εκδήλωσης
Ηδη το πράσινο φώς είχε ανάψει τόσο από ελληνικής όσο και από τουρκικής πλευράς, και έμενε σε εμάς πλέον να καταρτίσουμε ένα μουσικό πρόγραμμα που να συνδυάζει την ποιότητα με την πρωτοτυπία. Στην αποστολή αυτή δεν θα συμμετέχει ο Μάνος λόγω ανειλημμένων άλλων υποχρεώσεων του.

Μέσω του Προξένου καθιερώσαμε άμεση γραμμή επικοινωνίας με τους τούρκους διοργανωτές και ιδιαίτερα με την Πρόεδρο κα F.Sarper και τη Διευθύντρια Προγράμματος του Φεστιβάλ κα Ceyda Berk, ώστε να έχουμε γρήγορη και αποτελεσματική συνεργασία για όλα τα θέματα οργάνωσης και συντονισμού.

Η όλη εκδήλωση που τιτλοφορήσαμε “Ένα Μουσικό και Εικαστικό Ταξίδι στην Ευρώπη της Αναγέννησης και του Μπαρόκ”, θα περιλαμβάνει μουσικά έργα του 16ου και 17ου αιώνα από σπάνιες ιστορικές εκδόσεις της εποχής από όλη την Ευρώπη. Παράλληλα με την μουσική, θα προβάλλονται διαφάνειες με αριστουργήματα μεγάλων δασκάλων της περιόδου στην ζωγραφική και γλυπτική, ενώ το ταξίδι θα πλαισιώνεται από μια σύντομη ιστορική αφήγηση, πριν από κάθε μουσική ενότητα.

Τελικά το όλο πλαίσιο διαμορφώθηκε με την κατάλληλη επιλογή των κειμένων και των εικαστικών θεμάτων από την Ιωάννα, τα δε κείμενα συμφωνήθηκε να αποδοθούν στην τουρκική, μετά από μια εισαγωγή που θα κάνει η Ιωάννα στην ελληνική. Για την αφήγηση στην τουρκική, επελέγη από την διεύθυνση του Φεστιβάλ να συνεργαστεί μαζί μας ο ηθοποιός G?rol Tonbul, πρωταγωνιστής του Κρατικού Θεάτρου της Σμύρνης. Αυτά για το πρόγραμμα της εκδήλωσης.

Επιπλέον προτείναμε να κλείσουμε το πρόγραμμα με σύγχρονη ελληνική μουσική, πράγμα με το οποίο συμφώνησαν το Υπουργείο και ο Πρόξενος. Ετσι επιλέξαμε, μετά το κλασσικό ρεπερτόριο, να ερμηνεύσουμε τρία τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, με τις γνωστές και δημοφιλείς διασκευές που έχουμε παρουσιάσει στην Ελληνική Τηλεόραση και Ραδιοφωνία.

Εδώ μας ήρθε και άλλη, τολμηρή ίσως, ιδέα! Πώς θα φαινόταν αν το Σύνολο έκλεινε την βραδιά με δύο παραδοσιακά τραγούδια της Σμύρνης?
Προτείναμε δύο πολύ γνωστούς σκοπούς: το “Limon Ektim” (“Φύτεψα μια λεμονιά”) και το “Από ξένο τόπο”. Θα είναι μια ευκαιρία να φανεί πόσο ενωμένοι μπορούν να είναι δύο λαοί μέσα από την μουσική, παρ’ όλα όσα τους χωρίζουν.

Η πρόταση μας έγινε δεκτή από όλους τους φορείς, και αρχίσαμε την προετοιμασία. Όμως ένας από μας πρέπει να τραγουδήσει και στα τουρκικά, με αποτέλεσμα να αρχίσω να ασχολούμαι με την τουρκική γλώσσα και την προφορά της! (Μάρτης 2006).

Μετά από συνεργασία με το Φεστιβάλ, το Προξενείο μας στην Σμύρνη και το Υπουργείο Πολιτισμού προσδιορίστηκε (Μάϊος 2006) η αναμενόμενη ημερομηνία της εκδήλωσης: θα παίξουμε στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου, στον αρχαιολογικό χώρο της Εφέσου την Τρίτη 18 Ιουλίου 2006!

6. Η εκδρομική μας ομάδα
Όπως είναι φυσικό, όλοι μας πλέον με ενθουσιασμό, όρεξη και πολλή δουλειά ξεκινάμε την προετοιμασία με έρευνα, μελέτη και πολλές συζητήσεις και πρόβες για αυτή την μεγάλη πρόκληση. Παράλληλα εστάλησαν Δελτία Τύπου στις εφημερίδες, τα περιοδικά, το Ραδιόφωνο και την Τηλεόραση.

Οστόσο κάτι με απασχολούσε, αδιόρατο και ενδόμυχο. Εκανα στον εαυτό μου πολλές φορές την ίδια ερώτηση, και απάντηση δεν εύρισκα: “πώς αισθάνεσαι που θα βρεθείς εκεί ?” Συνήθως αυτό που μας συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις είναι μια γλυκειά και ευχάριστη αναμονή πριν το προσδοκώμενο ευχάριστο γεγονός, όπως λίγη ώρα πριν την παράσταση ενός έργου, ή μιάς συναυλίας, ή ακόμη και πριν τις διακοπές ή ένα ευχάριστο ταξίδι που σχεδιάζουμε. Επιστρατεύουμε έτσι την φαντασία μας να προηγείται τόσο όμορφα του γεγονότος, ώστε καμμιά φορά απογοητευόμαστε από το ίδιο το γεγονός που βιώσαμε!

Και όμως, αντιφατικές ήσαν οι απαντήσεις που μου έρχονταν στο νού: “πηγαίνω με ένα από τα γνωστώτερα προκλασσικά σύνολα της Ελλάδας και στο πλάϊ καταξιωμένων μουσικών να παίξω σε ένα διεθνές Φεστιβάλ παγκοσμίου φήμης, με τις καλύτερες προϋποθέσεις οργάνωσης, φιλοξενίας και υποστήριξης, και σε έναν ιστορικό χώρο που πολλοί μουσικοί θα ήθελαν να βρίσκονται”. Όμως, “πηγαίνω στα παράλια της Μικράς Ασίας, στην περιοχή της Σμύρνης, που τόσα έχω ακούσει από την οικογένεια μου, εκεί που έζησαν την καταστροφή και τον ξερριζωμό δικοί μου άνθρωποι” .

Eτσι, οι σκέψεις μου ήσαν τόσο ανάμικτες, που αισθάνθηκα την ανάγκη να μοιραστώ με τους αγαπημένους μου συγγενείς την ευχάριστη όσο και συναισθηματικά φορτισμένη προοπτική της επίσκεψης σ’αυτά τα μέρη.

Αρχισα να επικοινωνώ με τα εξαδέλφια μου για να τους ενημερώσω γι’αυτή την προοπτική το καλοκαίρι. Ετσι δημιουργήθηκε ο οικογενειακός πυρήνας της ομάδας μας. Το νέο για αυτή την εκδήλωση μαθεύτηκε βέβαια πολύ γρήγορα, τόσο μέσω των Μ.Μ.Ε όσο και από εμάς προς τους φίλους και γνωστούς μας.
Χωρίς καλά καλά να το καταλάβουμε, είμαστε μια δυναμική και ενθουσιώδης ομάδα 25 ατόμων κάθε ηλικίας!
Οι τεχνικές και άχαρες λεπτομέρειες συντονισμού, οργάνωσης και προγραμματισμού μετακίνησης και διαμονής παραλείπονται, αφού τελικά όλα πήγαν καλά χάρη στην βοήθεια του φίλου μας Βασίλη Ισακίδη.



7. Λίγο πρίν την αναχώρηση μας (Ιούλιος 2006)

Η Ιωνία

Η προοπτική της διεθνούς προβολής του Συνόλου μας, που ήδη ξεκίνησε μέσω του διαδικτύου, του τύπου και της τηλεόρασης, αλλά και η εμπιστοσύνη που μας περιέβαλε η χώρα μας με το να την εκπροσωπήσουμε σε μια διοργάνωση όπως το Διεθνές Φεστιβάλ της Σμύρνης, προσδιόρισαν τον στόχο μας που ήταν η άψογη εμφάνιση σε κάθε λεπτομέρεια.

Η προετοιμασία του Συνόλου όλο αυτό το διάστημα έγινε όπως πάντα με μεθοδικότητα και πειθαρχία, τόσο στο μουσικό κλασσικό μέρος όσο και στα σύγχρονα κομμάτια, με τις πρωτότυπες διασκευές για τα ιστορικά όργανα εποχής που χρησιμοποιούμε. Το ίδιο έγινε και με την ιδέα να παρουσιάσουμε στο τέλος και τα δύο παραδοσιακά τραγούδια της Σμύρνης που προαναφέρθηκαν, το δεύτερο μάλιστα στα ελληνικά απο την Φαίνη και στα τουρκικά από εμένα!

Όμως είχαμε μια εκκρεμότητα: δεν είμαστε εξοικειωμένοι με αφήγηση στην τουρκική, ειδικώτερα σε όρους μουσικούς και εικαστικούς μιάς εξειδικευμένης περιόδου όπως η Αναγέννηση και το Μπαρόκ! Ηταν ένα θέμα που όλοι συζητήσαμε, και αποφασίσαμε ότι δεν έπρεπε να αφήσουμε να μας αιφνιδιάσει επι σκηνής!
Την λύση έδωσε η Αλκηστις Σουλογιάννη, που μας έστειλε τον Γιάννη Τοπτσόγλου από το Υπουργείο, άριστο γνώστη της τουρκικής. Ο Γιάννης μετέφρασε τα κείμενα της ιστορικής αφήγησης που είχε συντάξει η Ιωάννα και μας καθοδήγησε στην σωστή ακρόαση της γλώσσας αυτής, καθώς και για το τραγούδι “?sk?dar” που θα αποδώσω (εκφορά, ρυθμός).

Η γενική πρόβα (τελευταία στην Ελλάδα) έγινε με επιτυχία την Τετάρτη 13/7/2006, δύο ημέρες πριν την αναχώρηση μας.
Ολοι από την ομάδα είναι έτοιμοι και με χαρά περιμένουν να συναντηθούμε!
Από την άλλη πλευρά όλα είναι έτοιμα για την υποδοχή, φιλοξενία και υποστήριξη του Συνόλου και των φίλων του, όπως μας διαβεβαίωσαν η κα Sarper και η κα Berk, με τις οποίες είχαμε όλη αυτή την περίοδο της προετοιμασίας μας συνεχή επαφή.

Εφαρμόζοντας την συνταγή “το τερπνόν μετά του ωφελήμου”, καταστρώσαμε τέλος ένα πρόγραμμα που να συνδυάζει την ευχαρίστηση με την γνώση, με επισκέψεις σε ιστορικούς και αρχαιολογικούς χώρους, που τόσο γενναιόδωρα προσφέρονται σ’αυτή την περιοχή.

8. Η αναχώρηση από τον Πειραιά και η άφιξη στην Σάμο

Το Σάββατο 15/7/2006 το βράδυ επιβιβαστήκαμε στο πλοίο για το Βαθύ της Σάμου. Το ταξίδι ήταν θαυμάσιο με μια θάλασσα ήρεμη με ασημένιες ανταύγειες από την Πανσέληνο των προηγουμένων ημερών. Εκεί γνωριστήκαμε όλοι, μιάς και μερικοί δεν εγνωρίζοντο μεταξύ τους.

Με αυτή την παρέα περάσαμε ευχάριστα το βράδυ στο πλοίο.
Φθάσαμε στο Βαθύ κατά τις 11 πμ, και αμέσως πήγαμε στο Πρακτορείο για να πάρουμε τα εισιτήρια για το Κουσάντασι. Eδώ έχουμε δώσει ραντεβού με το λοιπό κλιμάκιο της ομάδας, που έφτασε στην Σάμο αεροπορικώς απο την Αθήνα.

Το μικρό σκάφος που θα μας πάει απέναντι θα αναχωρήσει το απόγευμα, έτσι στον χρόνο που έχουμε αποφασίζουμε μια επίσκεψη στις αρχαιότητες του νησιού, ιδιαίτερα τον ναό της Ηρας (Ηραίον), το Ευπαλίνειο Ορυγμα και την Παναγία την Σπηλιανή που βρίσκονται κοντά στο Βαθύ.

Μπροστά στο πλοίο για την Σάμο - Σάμος: το Ευπαλίνειο Ορυγμα και η Παναγία Σπηλιανή

το Ηραίον - γλυπτική απόδοση του πυθαγορείου θεωρήματος (1995),

Αναχωρούμε από το Βαθύ το απόγευμα της Κυριακής ώρα 4 για το Kουσάντασι.

Απο την Σάμο για το Κουσάντασι

9. Στα Μικρασιατικά παράλια

Κουσάντασι

Το Κουσάντασι (τουρκικά Ku?adasi, η ελληνική Nέα Εφεσος ή Μαραθέσιον και η ενετική Σκάλα Νόβα), που σημαίνει “Νησί των Πουλιών”, είναι ένα τουριστικό θέρετρο από τα πιο αναπτυγμένα στην μικρασιατική ακτή του Αιγαίου, με μια σειρά από μεγάλα ξενοδοχεία δίπλα στην θάλασσα. Η πόλη μικρή, κυριαρχείται από ρεστωράν, καφέ και τουριστικά καταστήματα.

Το Κουσάντασι ιδρύθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα. Σε αυτόν δημιουργήθηκε σημαντική ορθόδοξη κοινότητα. Στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης λεηλατήθηκε και ορθόδοξοι κάτοικοί του σκοτώθηκαν. Το 1915 βομβαρδίστηκε από τους Γάλλους, και αρκετοί κάτοικοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους. Το 1919 καταλήφθηκε από τους Ιταλούς. Στις 17 Απριλίου 1922 τα ελληνικά στρατεύματα κατέλαβαν το Κουσάντασι, το οποίο έμεινε υπό ελληνική διοίκηση έως το Σεπτέμβριο 1922.
Με την άφιξη μας επιβιβαστήκαμε στο πούλμαν του Φεστιβάλ που μας περίμενε για να μας μεταφέρει στο ξενοδοχείο, λίγο έξω από την πόλη.

Προς το ξενοδοχείο - Κουσάντασι: η θέα απο το Korumar - πρωϊνό στην πισίνα! - Korumar Hotel:μέρος της πισίνας!

Το Korumar Hotel είναι ένα από τα πολυτελέστερα ξενοδοχεία της περιοχής. Πολυώροφο και κτισμένο δίπλα στην θάλασσα, βλέπει όλο το Αιγαίο. Σύμφωνα εξ’άλλου με τις τουριστικές επιταγές διαθέτει και μια πισίνα (ακριβώς δίπλα στην θάλασσα!), έκτασης περίπου όσο η πλατεία Ομονοίας!
Σκέφθηκα ότι δεν πρέπει να χάσω την ευκαιρία, μετά το πρωϊνό μπάνιο στην θάλασσα να εμβαπτιστώ και στην πισίνα, έτσι για την εμπειρία της χλιδής, πράγμα που τελικά δεν κατάφερα να απολαύσω!




Με την άφιξη μας στο ξενοδοχείο μας υποδέχθηκε η κα Yasmin Osbas, υπεύθυνη Κρατήσεων, την οποίαν είχα καταταλαιπωρήσει όλο αυτόν τον καιρό (μέσω e-mail φυσικά) με κρατήσεις δωματίων, αλλαγές, ακυρώσεις και επανεπιβεβαιώσεις ημερομηνιών! Για μια στιγμή σκέφθηκα ότι η χαρά της οφείλεται στο ότι τελικά μας είδε όλους παρόντες! Δεν ήταν αλήθεια. Ολο το προσωπικό του ξενοδοχείου μάς επιφύλαξε μια μοναδική φιλοξενία σε όλο το διάστημα της διαμονής μας.

Αφού εγκατασταθήκαμε στα δωμάτια μας, συναντηθήκαμε για το δείπνο (δίπλα στην πισίνα!) κατά τις 10μμ. Αυτή ήταν και η πρώτη φορά που βρισκόμαστε όλοι μαζί, μετά από ένα πολύωρο ταξίδι και μια ευχάριστη όσο και κουραστική μέρα.

Περάσαμε τρώγοντας και κουβεντιάζοντας και μετά απο λίγη ώρα χωρίσαμε για τα δωμάτια μας, ενώ τα μέλη του Συνόλου μείναμε για λίγο ακόμη, για να συζητήσουμε το αυριανό πρόγραμμα συνεργασίας με τους εκπροσώπους του Φεστιβάλ.

10. Στα ιστορικά μέρη της Εφέσου
Η Δευτέρα 17/7/2006 ξεκίνησε με ένα γερό (πολύ γερό θα έλεγα) πρωϊνό, πάντα δίπλα στην πισίνα! Είχαμε προλάβει βέβαια νωρίτερα, η Ιωάννα και εγώ, να κάνουμε ένα ώραίο μπάνιο στην θάλασσα, πράγμα που είχε τρία αποτελέσματα: μας χαλάρωσε, μας άνοιξε την όρεξη και μου απομάκρυνε κάθε ιδέα να “χαρώ” την πισίνα!

Κατά τις 9 είμαστε όλοι συγκεντρωμένοι και χωριστήκαμε σε δύο ομάδες, το Σύνολο για την σύσκεψη με τους διοργανωτές και οι υπόλοιποι που ξεκίνησαν την εκδρομή στην αρχαία Εφεσο. Εμείς θα τους συναντήσουμε αργότερα αν η δουλειά που έχουμε τελειώσει νωρίς.

Στις 9.30 έρχεται στο ξενοδοχείο η κα Ceyda Berk, υπεύθυνη Προγράμματος του Φεστιβάλ Σμύρνης, μαζί με την συνεργάτιδα της ?irel. Mετά τις πρώτες συστάσεις και παρουσιάσεις (ήταν η πρώτη μας συνάντηση, αφού μέχρι τώρα επικοινωνούσαμε μέσω e-mail), επιβεβαιώσαμε το πλάνο του προγράμματος και της ώρας, και συζητήσαμε οργανωτικά θέματα.
Η Ceyda, με την παραδοσιακή τουρκική ευγένεια και σεμνότητα, συνεργάστηκε μαζί μας με τρόπο άψογο. Η συζήτηση γινόταν στα αγγλικά, έτσι ώστε όλοι μας μπορούσαμε να συμμετέχουμε. Αναφορικά με το τουρκικό τραγούδι που θα παρουσιάσουμε, με ρώτησε διστακτικά και με πολλή ευγένεια αν χρειάζομαι καμμία βοήθεια για την προφορά. Της απάντησα ότι το θέμα είναι υπο έλεγχο, αλλά μια επιπλέον βοήθεια για επιβεβαίωση θα ήταν χρήσιμη. Βρήκε ικανοποιητική την προφορά, αλλά σε μερικά σημεία πρότεινε μερικές διορθώσεις ώστε να γίνω καλύτερα κατανοητός, όπως είπε (….).

H συνεργασία μας με την Ceyda ολοκληρώθηκε με τον προγραμματισμό της γενικής πρόβας που θα κάνουμε σήμερα το βράδυ στο ξενοδοχείο, μαζί με τον ηθοποιό G?rol Tonbul του Κρατικού Θεάτρου της Σμύρνης, ο οποίος θα συνεργαστεί με την Ιωάννα για την παρουσίαση της εκδήλωσης και αφήγηση στα τουρκικά.

Eίμαστε και εμείς έτοιμοι πλέον για την εκδρομή μας. Ηταν ήδη μεσημέρι, και με ένα ταξί πήγαμε να συναντήσουμε τους άλλους.
Τα ταξί πεντακάθαρα, παίρνουν άνετα μέχρι και έξι επιβάτες. Ο οδηγός μας Σουλεϊμάν, άψογος στην εμφάνιση και ευγενικός, έδειξε μεγάλη χαρά που είμαστε από την Ελλάδα, μας αποκάλυψε δε χαμηλόφωνα πως ο πατέρας του ήταν από την Πάργα!

Στον δρόμο του είπα ότι στην συναυλία θα παρουσιάσουμε και το “?sk?dar”, του ζήτησα δε να το τραγουδήσουμε μαζί. Δεν ήθελε παρακάλια. Το τραγουδούσαμε όλοι με κέφι και ρυθμό, άλλος ελληνικά, άλλος τούρκικα, και, έτσι χωρίς να το καταλάβουμε φτάνουμε στην Εφεσο, περίπου 30 χλμ από το ξενοδοχείο!

Εφεσος: ο Ναός του Α.Ιωάννη

Κοντά στον αρχαιολογικό χώρο της Εφέσου βρίσκεται ο ιστορικός ναός του Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή (Θεολόγου). Εκεί έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του και έγραψε το 4ο Ευαγγέλιο.

Ο τάφος του βρίσκεται στο χωριό Αγιασολούκ (Ayiasoluk , παραφθορά του Αγιος Θεολόγος), πάνω σε ένα λόφο όπου και το βυζαντινό κάστρο.. Το 1425 εντάχθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Από το 16ο αιώνα ξεκινά η παρακμή του Αγιασολούκ, η οποία ολοκληρώνεται τον 17ο αιώνα. Παραμένει ασήμαντο χωριό ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Μετά την ίδρυση της σιδηροδρομικής γραμμής γίνεται κέντρο μεταφοράς για τα χωριά της περιοχής. Τον Αύγουστο του 1922 οι χριστιανοί ορθόδοξοι κάτοικοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους.

Κατά την παράδοση εδώ έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής της η Παναγία. Σύμφωνα με όσα μου είπαν εδώ, ο ισλαμικός κόσμος, αναγνωρίζοντας τον Ιησού σαν Προφήτη, νοιώθει σεβασμό για την Μητέρα Του, που αποκαλείται “Meriem Ana” δηλαδή “Μητέρα Μαρία”.

Εφεσος: στο βάθος το κάστρο στον λόφο του Ayasoluk, σε πρώτο πλάνο αναστηλωμένος κίονας του Ναού της Αρτεμης (Αρτεμίσιο)

Χάρτης του Β.Αιγαίου. Κάτω δεξιά ο κόλπος της Σμύρνης (Fr.Coronelli,1690)

Aρχαία Εφεσος


Αρχαία Εφεσος, το Θέατρο. Απο αριστερά: Helga, Mechthild, Νίκος, Φαίνη, Σταύρος.

Ο κ. Μιχάλης Κατηρτζόγλου, πατέρας του Σταύρου, στην Αρχαία Εφεσο

Η Εφεσος (Efes) είναι μια από τις σημαντικώτερες πόλεις της Μ.Ασίας. Παραλιακή κατά την αρχαιότητα, στις εκβολές του ποταμού Καϊστρου (σήμερα K???k Menteres, δηλαδή Μικρός Μαίανδρος), αποικήθηκε από τους Ιωνες και εμφανίζεται στην ιστορία από το 2000 πΧ.

Η Έφεσος διοικήθηκε από βασιλείς και τυράννους και το 650 π.Χ. καταστράφηκε από τους Κιμμέριους. Χωρίς να σταματήσει όμως η συνέχεια της, αναδείχθηκε σε μία από τις ηγέτιδες πόλεις της Μ. Ασίας. Τον 6ο π.Χ. την κατέλαβε ο Λυδός βασιλιάς Κροίσος κι από τον Ηρόδοτο μαθαίνουμε ότι εντυπωσιασμένος με την πόλη χρηματοδότησε το ναό του Αρτεμίσιου, ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου.

Η Έφεσος έλαβε μέρος στους Μηδικούς Πολέμους ως τμήμα της Αθηναϊκής Συμμαχίας κι αργότερα αποστατώντας πήγε με το μέρος των Σπαρτιατών. Ακολούθως καταλήφθηκε από τους Πέρσες (386π.Χ.) και κατόπιν απελευθερώθηκε από τον Μ. Αλέξανδρο (334π.Χ). Η πόλη περιήλθε στο Λυσίμαχο βασιλιά της Θράκης.
Το 1ο αι. π.Χ η Έφεσος γίνεται Ρωμαϊκή επαρχία και πρωτεύουσα της Επαρχίας της Ασίας. Την εποχή εκείνη έχει υπολογισθεί ότι είχε 250.000 κατοίκους!
Το 53 π.Χ. έρχεται για πρώτη φορά ο Απόστολος Παύλος, ο οποίος έζησε 3 χρόνια στην πόλη.
Το 3ο αι. μ. Χ η παρακμή της πόλης έρχεται με τις προσχώσεις στο λιμάνι που τελικά σήμερα απέχει 10 χμ!
Κατά τη βυζαντινή περίοδο ως τον 7ο αι. μ.Χ. η πόλη ακόμη κρατάει την αίγλη της, και αποτελεί έδρα Μητροπολίτη, που είναι ο πρώτος τη τάξει στον Οικουμενικό Θρόνο.
Τον 5ο αι.μ.Χ στην Έφεσο έγιναν δύο σημαντικές σύνοδοι της Εκκλησίας.
Το 401 μ.Χ. ο Ιωάννης Χρυσόστομος έκλεισε το περίφημο Αρτεμίσιο κι αργότερα ο Ιουστινιανός πήρε και μετέφερε μάρμαρα και ογκόλιθους για την οικοδόμηση της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη.
Τον 6ο αι. ο Ιουστινιανός χτίζει τον ναό του Αγίου Ιωάννου κατά την παράδοση πάνω στον τάφο του Ευαγγελιστή και το ισχυρό Κάστρο όπου αργότερα αναπτύχθηκε η σημερινή πόλη Sel?uk (Παλαιά Έφεσος – το Κάστρο).
Η πόλη κατακτήθηκε από τους Σελτζούκους (1130 μ.Χ.) και στην συνέχεια από τους Οσμανλήδες (Οθωμανούς) τον 14ο αιώνα. .

Η Αρχαία Έφεσος (Σχέδιο Π.Αγιακάτσικα) 1. Πύλη της Μαγνησίας, 2. Βουλευτήριο ή Ωδείο, 3. Βουλή, Πρυτανείο, 4. Οδός Κουρήτων, 5. Λουτρών Σχολαστικίας (Θερμές πηγές), Δημόσια αποχωρητήρια, Οίκοι ανοχής. 6. Οικίες οδού Κουρήτων, 7. Βιβλιοθήκη Κέλσου, Πύλες του Μαζαίου και Μιθριδάτη, 8. Εμπορική αγορά, 9. Θέατρο, 10. Αρκαδιανή Οδός, 11. Λιμάνι (σήμερα υπάρχουν προσχώσεις), 12. Θέατρο και Γυμνάσιο, 13. Βασιλική της Παναγίας, 14. Στάδιο, 15. Δρόμος προς Κουσάντασι (Νέα Έφεσος)

Εφεσος: αποτύπωμα ποδιού που δείχνει το δρόμο προς τον “Οίκο του Έρωτα” - η μαρμάρινη οδός Κουρήτων που καταλήγει στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου (κέντρο στο βάθος)

Στη συνέχεια επισκεφθήκαμε τον αρχαιολογικό χώρο: το σημείο που βρισκόταν ο Ναός της Αρτεμης (Αρτεμίσιο), ένα από τα Επτά Θαύματα του Κόσμου, μήκους 127μ πλάτους 67μ και ύψους 18μ (σήμερα μένουν μερικές βάσεις κιόνων και μία στήλη), το Στάδιο, τα Λουτρά των Υπάτων, την Αρκαδιανή Λεωφόρο του Λιμανιού, την Αγορά, το Μεγάλο Θέατρο (χωρητικότητας 25.000 θεατών, με 3 διαζώματα και 22 σειρές κερκίδων), την Κρήνη του Τραϊανού, την μαρμάρινη Λεωφόρο που οδηγεί στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου, την επιβλητική πύλη του Κορυσσού που περνούσε η Ιερά Οδός προς τον ναό της Αρτεμης, κα. Στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου μείναμε λίγο περισσότερο για να βγάλουμε, το Σύνολο, μια αναμνηστική φωτογραφία, πριν την συναυλία της επομένης ημέρας.

Αρχαία Εφεσος: σύντομη ανάπαυση στις εγκαταστάσεις υγειϊνής …. - η Βιβλιοθήκη του Κέλσου. Δεξιά οι Πύλες Μαζαίου και Μιθριδάτη

Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου ανεγέρθηκε το 135 μΧ από τον Ιούλιο Ακουϊλα, Ρωμαίο Επαρχο της περιοχής, στην μνήμη του πατέρα του Κέλσου (Celsus), Συγκλητικού. Η πρόσοψη της Βιβλιοθήκης, που ήταν διόροφη ύψους 11μ, κοσμείται με τέσσερα αγάλματα (αντίγραφα, αφού τα γνήσια βρίσκονται στην Βιέννη!) που συμβολίζουν τις ανώτερες ιδιότητες του Κέλσου και που επιγράφονται στα ελληνικά: “ΣΟΦΙΑ ΚΕΛΣΟΥ”, “ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΛΣΟΥ”, “ΕΝΝΟΙΑ ΚΕΛΣΟΥ” και “AΡΕΤΗ ΚΕΛΣΟΥ”. H Βιβλιοθήκη φιλοξενούσε περι τις 200.000 τόμους. “Εκεί, μπροστά σε αυτά τα αγάλματα θα παίξουμε αύριο”, είπαμε όλοι με κρυφό καμάρι!

Το Σύνολο Κέλσος στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου. Από πάνω: Νίκος, Mechthild, Helga, Σταύρος - η εξαδέλφη Σοφία παρέα με την Σοφία Κέλσου !

Η εκδρομή μας έφτανε στο τέλος της, ήταν ήδη προχωρημένο απόγευμα και αποφασίσαμε να επιστρέψουμε με το ταξί του φίλου μας Σουλεϊμάν στο ξενοδοχείο. Να σημειωθεί ότι ο Σουλεϊμάν μάς περίμενε υπομονετικά στο σημείο συνάντησης, μιάμιση ώρα αργότερα από την ώρα που του είχαμε πεί !
Στο ξενοδοχείο είχαμε την χαρά να συναντήσουμε την Χριστίνα, κόρη της Helga, που είχε φτάσει από την Γερμανία με τον φίλο της Refik.

11. Γενική πρόβα και ελληνοτουρκική συνεργασία
Με την άφιξη μας στο ξενοδοχείο, η Yasemin Osbas με πληροφορεί ότι βρίσκεται εδώ ο κ.G?rol Tonbul, από το Κρατικό Θέατρο της Σμύρνης.


Ευγενικός και απλός, ο Gurol έγινε σε μερικά λεπτά μέρος της παρέας μας. Ηταν σαν να τον γνωρίζαμε από την Ελλάδα. Ηδη ήταν προετοιμασμένος με τα κείμενα που του είχαμε στείλει, μεταφρασμένα στη τουρκική από τον φίλο μας στην Ελλάδα Γιάννη Τοπτσόγλου, και επιπλέον είχε μερικές πολύ ενδιαφέρουσες ιδέες για τις κινήσεις που θα κάνουμε στην σκηνή, καθώς και έναν σύντομο χαιρετισμό που θα μπορούσε η Ιωάννα να πεί στην αρχή και το τέλος της εκδήλωσης στην τουρκική. Για το τελευταίο η Ιωάννα μετά από δύο τρείς πρόβες τα κατάφερε στην προφορά.
Η γενική πρόβα έγινε στην αίθουσα δεξιώσεων “Artemis Hall” του ξενοδοχείου που ευγενικά μας παραχώρησε η Yasemin, και όλα πήγαν καλά.

Ο Gurol Tonbul στην πρόβα - από την πρόβα: από αριστερά, Helga, Σταύρος, Mechthild, Νίκος, Φαίνη - Με τον Gurol μετά την πρόβα

Κατά τις 10 το βράδυ συναντηθήκαμε όλοι για να δειπνήσουμε, μαζί με τον νέο μας φίλο G?rol.


12. Η ημέρα της εκδήλωσης (Τρίτη 18/7/2006)
Mετά το παραδοσιακό πρωϊνό χωριστήκαμε σε μικρές παρέες για μια νέα εκδρομή στην Πριήνη, τον Κιρκιντζέ και το αξιόλογο Μουσείο του Sel?uk, μέχρι το μεσημέρι, ώστε να είμαστε όλοι έτοιμοι για την συναυλία, ερμηνευτές και ακροατές. Μαζί μας στην εκδρομή και ο φίλος μου G?rol.

Στην Αρχαία Πριήνη - ο ναός της Αθηνάς (αριστερά) και το θέατρο

Η Πριήνη (τουρκικά G?ll?bah?e), μία των δώδεκα ιωνικών πόλεων (δωδεκάπολις) χρονολογείται από τον 8ο πΧ αιώνα. Ηκμασε από τους κλασσικούς μέχρι τους βυζαντινούς χρόνους, και τον 13ομΧ αιώνα υπετάγη στους Σελτζούκους και στην συνέχεια στους Οθωμανούς (14ο αι.), απο τους οποίους ονομάστηκε Samsun Kalesi.
Oι ανασκαφές που έγιναν το 1895 αποκάλυψαν την Ακρόπολη, το Στάδιο (μήκους 191μ και πλάτους 20μ), την Αγορά (υπαίθριο χώρο μήκους 75μ και πλάτους 46μ), τον ναό του Ασκληπιού (30Χ30μ), το Γυμνάσιο, την Ιερή Στοά και πολλούς οικισμούς.
Ηταν έδρα Επισκόπου κατά τους βυζαντινούς χρόνους.
Είναι τέλος η πόλη από την οποία κατάγεται ένας από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, ο Βίας ο Πριηνεύς.

Το χωριό Sirince (προφέρεται Σιριντζέ), είναι από τα παλαιώτερα καθαρώς ελληνικά χωριά στην περιοχή. Το ελληνικό του όνομα είναι Κιρκιντζές. Είναι κτισμένο αμφιθεατρικά στο πλάϊ μιάς χαράδρας.
Από αυτό το χωριό, πατρίδα της Διδώς Σωτηρίου, κατάγεται η γιαγιά της Ιωάννας, καθώς και πολλές μνήμες ζωντάνεψαν στην εξαδέλφη μου Φανή από τους γονείς της, που διέμειναν εδώ για ένα διάστημα, πριν την Καταστροφή..
Για την προέλευση του ονόματος του χωριού υπάρχουν δύο ερμηνείες. Σύμφωνα με την πρώτη προέρχεται από την τουρκική λέξη k?rk?nc? που σημαίνει «τεσσαρακοστά», αν και η αιτία της ονομασίας είναι άγνωστη. Σύμφωνα με τη δεύτερη το όνομα του χωριού προέρχεται από την τουρκική λέξη ?irkince που σημαίνει «ασχημούλης». Όπως φαίνεται από τα οθωμανικά κατάστιχα και από τις μαρτυρίες των κατοίκων του χωριού, το χωριό λεγόταν Τσιρκιντζέ, αλλά με το πέρασμα του χρόνου το όνομα μετατράπηκε από τους κατοίκους του σε Κιρκιντζέ. Στα ελληνικά έγγραφα το όνομα του χωριού αναφερόταν ως “Ορεινή Έφεσος”. Μετά την αποχώρηση των ορθόδοξων κατοίκων του χωριού και την εγκατάσταση των Τούρκων ονομάστηκε ?irince, δηλαδή «ομορφούλης».

Το χωριό Κιρκιντζές

Δε διαθέτουμε ακριβή στοιχεία για την ίδρυση του χωριού. Διάφορες εκδοχές για τη χρονολογία ίδρυσής του την τοποθετούν ανάμεσα στον 11ο και το 17ο αιώνα. Πάντως ήδη το 1747 αναφέρεται η ύπαρξη του χωριού από τους ταξιδιώτες της εποχής. Σύμφωνα με τις επικρατέστερες εκδοχές οι πρώτοι κάτοικοι του Κιρκιντζέ ζούσαν στο Αγιασολούκ (Έφεσο) και εγκατέλειψαν τον τόπο τους λόγω των ενοχλήσεων που δέχονταν από τους γενίτσαρους. Το 1747 αναφέρεται ότι ο Κιρκιντζές κατοικούνταν από χριστιανούς ορθόδοξους, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζεται ο αριθμός τους. Το 1832 στο χωριό υπήρχαν 300 σπίτια όπου κατοικούσαν περίπου 1.500 άτομα, όλοι χριστιανοί ορθόδοξοι, αλλά τουρκόφωνοι. Στα τέλη του 19ου αιώνα στο χωριό κατοικούσαν χριστιανοί ορθόδοξοι και λίγοι μουσουλμάνοι, που είχαν αναλάβει κρατικές υπηρεσίες στο χωριό, όπως φοροεισπράκτορες. Την ίδια περίοδο (1892) αναφέρεται ότι στον Κιρκιντζέ κατοικούσαν περισσότερα από 4.000 άτομα. Σύμφωνα με μαρτυρίες των κατοίκων, στις αρχές του 20ού αιώνα στον Κιρκιντζέ υπήρχαν 1.600 σπίτια και οι κάτοικοι ανέρχονταν σε 8.000 ψυχές, ωστόσο ο αριθμός αυτός φαίνεται υπερβολικός. Σύμφωνα με άλλες πηγές, το 1919 ο αριθμός των κατοίκων ανερχόταν σε 7.000 (όλοι χριστιανοί ορθόδοξοι), ενώ το 1921 μειώθηκε σε 3.500 (3.491 ορθόδοξοι και 9 ξένοι). Η ενδυμασία των γυναικών και των ανδρών του χωριού στις αρχές του 19ου αιώνα, όπως μας πληροφορεί ο Arundell, δε διέφερε από την τουρκική. Οι γυναίκες κάλυπταν τα πρόσωπά τους και οι άνδρες όλοι ήταν οπλισμένοι.

Κιρκιντζές: το Ελληνικό Σχολείο (1885) - Κιρκιντζές: Εξώθυρα ελληνικού σπιτιού

Ως το τέλος του 19ου αιώνα οι κάτοικοι ήταν σχεδόν όλοι ντόπιοι. Το κύμα μετανάστευσης προς το χωριό ξεκίνησε τα τελευταία χρόνια πριν από τη μικρασιατική καταστροφή. Οι μετανάστες ήταν εργάτες από διάφορα μέρη, όπως η Κρήτη, η Σάμος, η Κάρπαθος, η Μυτιλήνη, η Κύπρος, το Ικόνιο και η Καισάρεια, και ο αριθμός τους ανερχόταν σε περίπου 100 οικογένειες. Στον πρώτο διωγμό των ελληνορθόδοξων, το 1914, οι χριστιανοί κάτοικοι δεν εκδιώχθηκαν, ενδεχομένως λόγω της απομόνωσης του χωριού. Από το 1914 ως το 1917 έφτασαν στο χωριό Τουρκοκρητικοί πρόσφυγες. Η εγκατάσταση των προσφύγων αυτών επέφερε τριβές με τους κατοίκους του χωριού. Σημειώθηκαν μάλιστα συμπλοκές και φόνοι. Κατά τη μικρασιατική καταστροφή το χωριό εγκαταλείφθηκε από τους ορθόδοξους κατοίκους του.
Στο χωριό υπήρχαν δύο εκκλησίες, του Αγίου Ιωάννου και του Αγίου Δημητρίου. Η μεγαλύτερη ήταν του Αγίου Ιωάννου που χτίστηκε το 1805 και επισκευάστηκε το 1904. Σε αυτήν, ως μητρόπολη του χωριού, φυλασσόταν το θεωρούμενο χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Αγίου Ιωάννου.
Σήμερα τίποτε δεν μαρτυρεί ελληνική παρουσία, εκτός από μερικά υπέρθυρα παλιών σπιτιών.



Σύμφωνα με την μαρτυρία του Παντελή Πρινιωτάκι, αξιωματικού και ήρωα της Μικρασιατικής Εκστρατείας, κατά την επίσκεψη του στην εκκλησία του Α.Ιωάννη στον Κιρκιντζέ το 1921, ο εφημέριος του χωριού τού έδειξε, “μεταξύ άλλων ιστορικών αρχαιοτήτων, αρχαίον χειρόγραφον Ευαγγέλιον επι περγαμηνού χάρτου.” (Π.Πρινιωτάκι: ”Ατομικόν Ημερολόγιον, Μικρά Ασία 1919-1922”).

Εχοντας ακούσει γι’ αυτή την εκκλησία θέλησα να την δώ, και ρώτησα τον G?rol, που μας συνόδευε στην επίσκεψη μας, πώς μπορούμε να την βρούμε. Ο φίλος μου ρώτησε ένα χωριανό στα τούρκικα, “πού είναι η εκκλησία” (Kilise), και προσφέρθηκε να με συνοδεύσει. Ανεβαίναμε οι δυό μας αμίλητοι μέσα στα καλντερίμια, ο καθένας με τις δικές του σκέψεις.Φτάσαμε στην εκκλησία, ερειπωμένη και γεμάτη σανό, για τα ζώα που μπαινοβγαίνουν από τα γυμνά ανοίγματα, ανάμεσα στους μισοπεσμένους τοίχους. Μπήκαμε μέσα και του ζήτησα να με φωτογραφήσει, σ’αυτόν τον ιστορικό χώρο. Αμίλητος, μου έδειξε να πάω προς το μέρος που ήταν το Ιερό και, πριν τραβήξει την φωτογραφία, μου έδειξε το καπέλλο που φορούσα και ότι έπρεπε να το βγάλω… Κατεβήκαμε αμίλητοι, με τις δικές μας σκέψεις να μας συνοδεύουν. Μήπως ο ένας καταλάβαινε τι σκεπτόταν ο άλλος, χωρίς καμμία κουβέντα, καμμία χειρονομία ή κίνηση? Την επόμενη στιγμή που αντίκρυσα το βλέμμα του, στο καφενείο του χωριού όπου συναντήσαμε τους άλλους, διέκρινα τα μάτια του υγρά και το πρόσωπο του χλωμό. Ένιωθα το ίδιο και εγώ. Δεν μιλήσαμε ποτέ ξανά γι’ αυτή την επίσκεψη.

Κιρκιντζές: ο ναός του Α.Ιωάννη

Με έναν απολαυστικό καφέ (kahve) στα μικρά παραδοσιακά γυάλινα ποτήρια ολοκληρώσαμε την επίσκεψη μας στον Κιρκιντζέ.
Στη συνέχεια επισκεφθήκαμε το Αρχαιολογικό Μουσείο του Σελτζούκ (Sel?uk), μικρής πόλης κοντά στην Εφεσο, με σπάνια αρχαιολογικά εκθέματα, σημαντικώτερο των οποίων το άγαλμα της Πολυμάστου Αρτέμιδος, που λατρευόταν σαν θεά της αφθονίας και της ζωής, τα αγάλματα του Διός, της Αφροδίτης, καθώς και αιγυπτιακών θεοτήτων όπως της Ίσιδας και της Σεράπιδος. Επίσης σκηνές από την Ελληνική Μυθολογία όπως η Τιτανομαχία και το αέτωμα με τον Οδυσσέα και τον Πολύφημο. Υπάρχουν επίσης αγάλματα Ρωμαίων αυτοκρατόρων και πορτραίτα μονομάχων της εποχής.
Στην έξοδο μας περίμενε μια μικρή έκπληξη. Ο Gurol πρόσφερε στον καθένα μας του Συνόλου από ένα μικρό αντίγραφο της Βιβλιοθήκης του Κέλσου, που είχε αγοράσει από το κατάστημα του Μουσείου, χωρίς να τον αντιληφθούμε!

Η Πολύμαστος Αρτεμις στο Μουσείο του Σελτζούκ (αριστερά), και σε αναπαράσταση του 17ου αιώνα.

Ενας καφές πριν την επιστροφή μας στο ξενοδοχείο.

Στην επιστροφή αυτή την φορά είχαμε τον Αχμέντ, οδηγό του ταξί, τον οποίο παρακάλεσα να τραγουδήσουμε στον δρόμο το “?sk?dar” (πρόβα τζενεράλε !). Με τον Αχμέντ να έχει κέφια και να τραγουδάει πιο δυνατά από όλους κρατώντας τον ρυθμό με τα χέρια πάνω στο τιμόνι, φτάσαμε νωρίτερα απ’ ότι υπολογίζαμε!

Ηταν τρείς το απόγευμα και εμείς του Συνόλου αποσυρθήκαμε στα δωμάτια μας για χαλάρωμα και ξεκούραση, πριν από την σημαντική αυτή βραδιά. Το ραντεβού όλων μας ορίστηκε στην Υποδοχή του ξενοδοχείου ώρα 6,30μμ.

Ένα τηλέφωνο του Προξένου κατά τις πέντε μας πληροφόρησε ότι η τουρκική τηλεόραση και οι εφημερίδες Ak?am, H?rriyet και G?naydin έχουν κάνει εκτενή σχόλια για το Σύνολο Κέλσος και την σημερινή εμφάνιση. Ευχήθηκε καλή επιτυχία και δώσαμε ραντεβού σε λίγη ώρα στην Βιβλιοθήκη του Κέλσου.
Κατά τις 6,10μμ είμαστε όλοι κάτω, έτοιμοι για αναχώρηση προς την Εφεσο, εμείς του Συνόλου με τα όργανα, τις παρτιτούρες και το επίσημο ένδυμα ανα χείρας, αντίθετα με όλους τους φίλους που το φορούσαν!

13. Λίγο πριν την συναυλία
Το πούλμαν μάς έφερε στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου της Εφέσου, απ’ όπου περπατώντας στην μαρμάρινη λεωφόρο καταλήξαμε στην Βιβλιοθήκη.

Προετοιμασίες πριν την συναυλία. Δεξιά η Πύλη του Μαζαίου

Η Ceyda μας υποδέχθηκε, γοητευτική όπως πάντα και ευγενική, και μας βοήθησε στις τελευταίες λεπτομέρειες, μαζί με το συνεργείο των ηχοληπτών, ηλεκτρολόγων, κάμεραμεν και φροντιστών.

Διαρύθμιση της σκηνής - Τελική δοκιμή ήχου

Ο Πρόξενος, που είχε ήδη έλθει από την Σμύρνη νωρίτερα, μας καλωσόρισε και ευχήθηκε καλή επιτυχία. Πριν την εκδήλωση παρέθεσε υπαίθρια δεξίωση στον αρχαιολογικό χώρο προς τιμή των τοπικών Αρχών και των ξένων Προξένων.

Με τον Πρόξενο στον χώρο της εκδήλωσης - Δεξίωση του Προξένου πριν την συναυλία

Κατά τις 9 μμ όλα ήταν έτοιμα, ο κόσμος άρχισε να γεμίζει τον χώρο, με τους δικούς μας στις πρώτες σειρές των καθισμάτων.

Η σκηνή είναι τοποθετημένη ακριβώς μπροστά από την Βιβλιοθήκη, που φωτίζεται με κόκκινους προβολείς, έτσι ώστε οι μαρμάρινοι κίονες και τα τέσσερα αγάλματα αποκτούν έναν υποβλητικό χαρακτήρα. Ανάμεσα στα δύο αγάλματα του κέντρου τοποθετήθηκε η οθόνη, ακριβώς στο κέντρο της πρόσοψης, όπου θα προβάλλονται τα αναγεννησιακά έργα.
Η ώρα πλησιάζει 9,30μμ, ένα τελευταίο κούρδισμα των οργάνων και είμαστε έτοιμοι να βγούμε. Η βραδιά είναι μαγευτική, οι επίσημοι είναι στην θέση τους, και ο χώρος της συναυλίας είναι γεμάτος κόσμο, που έχει καταλάβει και τον γύρω αρχαιολογικό χώρο.

Σε μερικά λεπτά η Ceyda μας ειδοποιεί ότι βγαίνουμε.

14. Η εκδήλωση

Είσοδος στη σκηνή από τις Πύλες Μαζαίου και Μιθριδάτη

Πρώτοι ανεβαίνουν στην σκηνή από τις Πύλες Μαζαίου και Μιθριδάτη η Ιωάννα με μαύρη τουαλέτα, και ο G?rol με σμόκιν.
Η Ιωάννα, σε “άπταιστα τουρκικά” απευθύνει ένα σύντομο χαιρετισμό που ακολουθείται από ζωηρά χειροκροτήματα, και στην συνέχεια κάνει την εισαγωγή στα ελληνικά, ενώ προβάλλεται στην οθόνη ένα σχέδιο του Leonardo da Vinci:

“Σε κάθε περίοδο του ανθρώπινου πολιτισμού βρίσκουμε κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που συνθέτουν το ύφος ή στύλ της εποχής.
Ο όρος “Αναγέννηση” χρησιμοποιήθηκε το 1550 από τον Φλωρεντινό ζωγράφο Giorgio Vasari, που υπήρξε και χρονογράφος της εποχής του, και αναφέρεται στη συνειδητοποιημένη συνάντηση με την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, όπου ο άνθρωπος ήταν μέτρο των πάντων.
Ετσι συναντώνται Αναγέννηση και Ανθρωπισμός, όπου, παράλληλα με την “αποκάλυψη” του ανθρώπου, έρχεται συγχρόνως και η αποκάλυψη της φύσης και του κόσμου. Σήμερα θα παρουσιάσουμε με το Σύνολο Κέλσος ένα ταξίδι με όχημα την μουσική δημιουργία που, παράλληλα με την εικαστική τέχνη, εκφράζει την ανθρώπινη πορεία στην Ευρώπη της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού.”

Ο Gurol και η Ιωάννα ανοίγουν την εκδήλωση - Το Σύνολο Κέλσος στην σκηνή

Ο Gurol μεταφράζει στα τουρκικά, ακολουθεί η είσοδος μας στην σκηνή, η καθιερωμένη υπόκλιση, και η συναυλία αρχίζει, με τον G?rol να αφηγείται, την Ιωάννα να επιλέγει τα εικαστικά θέματα και το Σύνολο να παίζει, μέσα σε ένα υποβλητικό περιβάλλον, μια θαυμάσια καλοκαιρινή βραδιά, και μπροστά σε ένα προσηλωμένο κοινό.


Το μουσικό ταξίδι ξεκίνησε από την Γερμανία της Μεταρρύθμισης, με έξι αναγεννησιακούς χορούς του Erasmus Widamnn, που εκδόθηκαν στην Νυρεμβέργη το 1613. Είναι οργανικές συνθέσεις από την συλλογή “O Μουσικός Καθρέπτης της Αρετής” (“Der Musicalischer Tugendtspiegel’), από τα σημαντικώτερα έργα των αρχών του 17ου αιώνα, μιά εποχή αδιάκοπων πολέμων στην χώρα αυτή. Οι δύο μελωδικές γραμμές από τα φλάουτα, το υπόβαθρο της βιόλας και το αρμονικό πλαίσιο της θεόρβης, στον ρυθμό του κρουστού που παίζει η Φαίνη, δίνουν την εικόνα της εποχής, συντροφιά με τα αριστουργήματα της ζωγραφικής των Albrecht D?rer, Hans Holbein, Jan Vermeer και άλλων δασκάλων του Βορρά.

Nυρεμβέργη 1620


Jan Vermeer (1632-1675): Το κορίτσι με το σκουλαρίκι

Χορευτική Σουϊτα του Ε.Widmann (1613) κάτω απο το βλέμμα του “Kοριτσιού με το σκουλαρίκι”, του J.Vermeer

Το ταξίδι συνεχίζεται με ξεναγό πάντα τον G?rol, στην Ιταλία των μέσων του 16ου αιώνα. Εκεί, στην Βενετία, συναντάμε τον Φραγκίσκο Λεονταρίτη, Ελληνα από την Κρήτη που έφυγε από το νησί του για να μαθητεύσει κοντά στους μεγάλους δασκάλους της μουσικής της Serenissime. Εγραψε λειτουργίες, μοτέτα και κοσμική μουσική, που εκδόθηκαν την περίοδο 1561 με 1567. Είναι ο σημαντικώτερος επώνυμος έλληνας συνθέτης της Βενετοκρατίας. Ερμηνεύουμε δύο ναπολιτάνες του (κοσμικά τραγούδια).

Η Βενετία στα τέλη του 16ου αιώνα. Δεξιά το εξώφυλλο της έκδοσης έργων του Φρ.Λεονταρίτη

Η φωνή της Φαίνης, συνοδευόμενη από τα πνευστά και τα έγχορδα δημιουργεί αίσθηση στο κοινό, παράλληλα με τους πίνακες του Τισσιανού, του Veronese, του Θεοτοκόπουλου κ.α., αλλά και ένα σπάνιο χαρακτικό του 1565 από τον Martin Heemskerk, που αναπαριστά τον ναό της Αρτεμης στην Εφεσο, όπως τον φαντάζονταν τότε.

Paolo Veronese (1528-1588): “Ο εν Κανά Γάμος” (aπόσπασμα).
Δεξιά, Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (1541-1614): Αυτοπροσωπογραφία



Εφεσος: η ανέγερση του ναού της Αρτεμης, χαρακτικό του Martin Heemskerck (1565 )


“Cosi va chi a ventura” του Φρ. Λεονταρίτη (1566)

Και τώρα στην Γαλλία των μέσων του 16ου αιώνα. Το Παρίσι αυτή την εποχή είναι το κέντρο ενός νέου είδους φωνητικών συνθέσεων που ονομάστηκαν “Chansons” , δηλαδή τραγούδια, με καθαρή μελωδία και ελαφρά αντίστιξη, σε αντίθεση με τις πολύπλοκες συνθέσεις του παρελθόντος. Δύο τέτοια τραγούδια παρουσιάζουμε, του Claudin de Sermisy, από τους σημαντικώτερους συνθέτες της εποχής, που εκδόθηκαν το 1562.

To Παρίσι κατά τα μέσα του 16ου αιώνα


“Τant que vivray”, Chanson του Claudin de Sermisy (1490-1562)

Το πρώτο μέρος της συναυλίας συνεχίζεται με τον G?rol να μας μεταφέρει στην Νεάπολη της Ιταλίας. Ηδη, από τις αρχές του 17ου αιώνα αρχίζει να εμφανίζεται το Μπαρόκ τόσο στην μουσική, όσο και την ζωγραφική. H Nεάπολη, υπο ισπανική κυριαρχία, είναι η δεύτερη σε πληθυσμό πόλη της Ευρώπης αυτή την περίοδο μετά το Παρίσι, με 300,000 κατοίκους, και σημαντικό κέντρο της μουσικής μαζί με την Βενετία.

Χάρτης της Νάπολης τον 17ο αιώνα

Μια καντσόνα (“Canzona para el Serenissimo Don Juan de Austria”) και δύο χορούς του Andrea Falconieri, από τους σημαντικώτερους λαουτίστες και συνθέτες της Ναπολιτάνικης Σχολής, παρουσιάζουμε στην συνέχεια, κάτω από το βλέμμα αριστουργημάτων των Carravaggio, Velasquez κα. Τα μουσικά κομμάτια, ζωηρά και με όμορφη αντίστιξη και αρμονία, αποσπούν το ζεστό χειροκρότημα του κοινού.

Diego Velasquez (1599-1660): Πίνακας του ισπανού στρατηγού Δον Χουάν του Αυστριακού,
στον οποίο αφιέρωσε και ο Andrea Falconieri την ομώνυμη καντσόνα.

Είναι μια έκτη αίσθηση που ο μουσικός αποκτά όταν βρίσκεται στην σκηνή και παίζει μπροστά στο κοινό. Χωρίς να ακούει ή να βλέπει, αισθάνεται την διάθεση του κόσμου σ’αυτό που εκφράζει προς τα έξω, και μερικές φορές μπορεί να αφουγκραστεί και την συμμετοχή του κοινού στην ερμηνεία του μουσικού έργου! Αυτό αρχίσαμε σιγά σιγά να νιώθουμε όσο εξελισσόταν η συναυλία.
Ηδη, είχαμε καταφέρει να περάσουμε ένα είδος κώδικα επικοινωνίας με τον κόσμο μέσα από τα πρώτα αυτά έργα. Είναι εντυπωσιακό το ότι κανείς δεν χειροκροτούσε ανάμεσα στα μέρη μιάς ενότητας (πράγμα που συχνά συμβαίνει στην Ελλάδα, ιδιαίτερα για κομμάτια όχι τόσο γνωστά), είτε γιατί ακολουθούσε το πρόγραμμα που είχε διανεμηθεί, είτε ακόμη γιατί πρόσεχε τις κινήσεις και την στάση των μουσικών κατά την ροή των έργων. Οσο για την προσοχή και ησυχία που επικρατούσε, ήταν τόσο υποδειγματική, που ο μόνος λόγος που δεν πίστευα ότι κοιμώνταν ήταν το αυθόρμητο, άμεσο και συχνά παρατεταμένο χειροκρότημα στο τέλος! Και να φανταστεί κανείς ότι παίζαμε χωρίς μικροφωνική εγκατάσταση, όπως άλλωστε ζητήσαμε, για να μην αλλοιωθεί ο φυσικός ήχος των μουσικών οργάνων της εποχής.

Το πρώτο μέρος της περιπλάνησης μας καταλήγει στην Ελισσαβετιανή Αγγλία, στο Λονδίνο κατά τα τέλη του 16ου αιώνα, από τις ενδοξώτερες περιόδους στην ιστορία αυτής της χώρας.

Λονδίνο, 1605



Είναι η εποχή του Francis Bakon στην φιλοσοφία, του William Shakespeare στο θέατρο, του Christopher Marlowe στην ποίηση, και άλλων μεγάλων του πνεύματος και της τέχνης.

H Bασίλισσα Ελισσάβετ Α’ (1533-1603), από τον N.Hilliard.
Δεξιά πορτραίτο του W.Shakespeare (1564-1616)

Στην μουσική, ο John Dowland είναι από τους σημαντικώτερους συνθέτες στην Αγγλία αυτής της περιόδου. Αν και Καθολικός, έχαιρε μεγάλης εκτίμησης από την Βασίλισσα Ελισσάβετ Α’. Οι συνθέσεις του, που είναι τραγούδια και χοροί με οργανικό σύνολο ή με φωνή και συνοδεία λαούτου, δημοσιεύονται σε 4 βιβλία το 1601 με τον τίτλο “Songs and Ayres”.
Την ίδια χρονιά πρωτοπαρουσιάζεται στο Λονδίνο το θεατρικό έργο του W.Shakespeare “Όπως σας αρέσει”, και ένα χρόνο αργότερα ο “Aμλετ, Πρίγκηπας της Δανίας”.

Από την ανθολογία του J.Dowland παρουσιάσαμε τρία όμορφα τραγούδια, με τίτλο: "Now O Now", "Come Heavy States of Night" και "Come away". Είναι πραγματική απόλαυση και μοναδική εμπειρία να ερμηνεύει, ή να ακούει κανείς αυτά τα μουσικά αριστουργήματα σ’αυτόν τον χώρο, κάτω από το βλέμμα πινάκων και προσωπογραφιών της Ελισσαβετιανής εποχής, όπως το περίφημο πορτραίτο μινιατούρα της Βασίλισσας από τον Αγγλο ζωγράφο Nicholas Hilliard. Το κοινό υποδέχθηκε με ενθουσιώδες χειροκρότημα τα τρία αυτά τραγούδια, που έκλεισαν το πρώτο μέρος της βραδιάς.

O Francis Bacon(1561-1626), o φιλόσοφος. Δεξιά ο Sir Francis Drake (1540-1596), o θαλασσοπόρος.


"Come Heavy States of Night" του John Dowland (1563-1626)

Στο διάλειμμα ήρθε ο Πρόξενος και η Ceyda στα καμαρίνια για να μας πούν ότι το κοινό, που υπολογίζουν γύρω στους 2000 (η κανονική χωρητικότητα του περιβόλου της Βιβλιοθήκης είναι για 700-900 θεατές!) και που έχει καταλάβει όλο τον αρχαιολογικό χώρο γύρο από την Βιβλιοθήκη, είναι ενθουσιασμένο με την εκδήλωση. Περιττό να αναφέρω την χαρά και περηφάνεια των φίλων μας. Υπάρχουν και καμμιά διακοσαριά Ευρωπαίοι και Αμερικανοί τουρίστες, μερικοί από τους οποίους εξέφραζαν ενθουσιασμό και έκπληξη για την “εξαίρετη και ποιοτική αυτή εκδήλωση, που δεν περίμεναν να δούν” !

Η είσοδος στην σκηνή για το δεύτερο μέρος της συναυλίας συνοδεύτηκε από ζωηρά χειροκροτήματα. Είμαστε πλέον παλιοί γνώριμοι!


Μεταφερθήκαμε στην Ολλανδία των μέσων του 17ου αιώνα. Αυτή την εποχή, που ονομάστηκε Χρυσός Αιώνας για την Ολλανδία, ακμάζουν οι επιστήμες και η φιλοσοφία, με κύριους εκφραστές τον R.Descartes (Καρτέσιο), τον Β.Spinoza, τον C.Huygens κα.

Από αριστερά: Ren? Descartes(1596-1650), Baruch Spinoza(1632-1677), Christiaan Huygens(1629-1695)

Ο Jacob van Eyck είναι από τους σημαντικώτερους Ολλανδούς συνθέτες, σύγχρονος του μεγάλου ζωγράφου Rembrandt van Rijn. Τυφλός εκ γεννετής, ο van Eyck κέρδιζε την ζωή του σαν μουσικός του Κωδωνοστασίου (Carilloneur) στη μητρόπολη της Ουτρέχτης, και παίζοντας φλάουτο στο προαύλιο της εκκλησίας, προς τέρψη των περαστικών. Με τα μάτια της ψυχής του ο van Eyck δημιούργησε από τις ωραιώτερες μουσικές σελίδες για φλάουτο με ράμφος που γράφτηκαν ποτέ.

Ηταν νωρίς το πρωϊ και ο Ρομπέρτο πάλι ονειρευόταν. (……..). Είχαν σταματήσει σε μια πόλη (της Ολλανδίας) και είχαν μπεί στον καθεδρικό ναό. (……). Χωρίς στολίδια, μόνο με μερικά λάβαρα κρεμασμένα στις γυμνές κολόνες, με διαφανή υαλοστάσια και χωρίς εικόνες, αποκτούσαν μια γαλακτερή ατμόσφαιρα στο φώς του ήλιου, που την έσκιζαν μόνον οι μαύρες φιγούρες των πιστών χαμηλά. Μέσα σ’εκείνη την γαλήνη ακουγόταν ένας ήχος μονάχα, μια μελαγχολική μελωδία, που έμοιαζε να πλανιέται στον φιλντισένιο αέρα και να γεννιέται απο τα κιονόκρανα ή απο τις κλείδες του θόλου. Επειτα αντιλήφθηκε οτι σ΄ένα παρεκκλήσι, στον προθάλαμο του χοροστασίου, ένας άλλος μαυροντυμένος, μόνος σε μια γωνιά, έπαιζε ένα μικρό φλάουτο με ράμφος, με τα μάτια στυλωμένα στο κενό.
Αργότερα, όταν ο μουσικός τελείωσε, τον πλησίασε με την απορία αν θα’πρεπε να του δώσει έναν οβολό. Εκείνος χωρίς να τον κοιτάζει, τον ευχαρίστησε για τους επαίνους του και ο Ρομπέρτο κατάλαβε οτι ήταν τυφλός. Ηταν ο αρχικωδωνοκρούστης (der Musycin en Directeur van de Klokwerken, le carilloneur, der Glockenspieler, προσπάθησε να του εξηγήσει), μα ένα μέρος της δουλειάς του ήταν να ψυχαγωγεί με το φλάουτο του τους πιστούς που συγκεντρώνονταν τα βράδια στον αυλόγυρο της εκκλησίας και δίπλα στο κοιμητήριο. Ηξερε πολλές μελωδίες, και για καθεμιά τους επεξεργαζόταν δύο, τρείς ή πέντε διαφορετικές παραλλαγές, όλο και πιο περίπλοκες, χωρίς να χρειάζεται να διαβάζει νότες: είχε γεννηθεί τυφλός και μπορούσε να κινείται σ’εκείνο το ωραίο φωτεινό (έτσι είπε, φωτεινό) χώρο της εκκλησίας, νοιώθωντας, είπε, τον ήλιο με το δέρμα του. (Από το βιβλίο του Umberto Eco “Το Νησί της προηγούμενης ημέρας”, 1995).

H Oυτρέχτη κατά τα μέσα του 17ου αιώνα. Δεξιά το επιτύμβιο επίγραμμα για τον J. Van Eyck (1590-1657) στον καθεδρικό ναό της πόλης

Ξεκινήσαμε με την “Fantasia en Eccho”, του van Eyck, ένα κομμάτι σε παραλλαγές με δύο φλάουτα σόλο που, όπως λέει και ο τίτλος, ακούγονται σε απόσταση μεταξύ τους, ώστε να αποδοθεί η αίσθηση της ηχούς από την μία μελωδία στην άλλη.

Ηδη πριν την συναυλία είχα διαλέξει ένα σημείο στην άκρη του αρχαιολογικού χώρου ανάμεσα στον κόσμο, σε απόσταση 20μ περίπου από την σκηνή, ώστε να βλέπω και να ακούω την Mechthild που θα παίξει την πρώτη μελωδία, καθώς και να φαίνομαι και να ακούγομαι και από εκείνη. Χωρίς αφήγηση, το κομμάτι ξεκίνησε ξαφνικά με τον κόσμο, μετά την πρώτη έκπληξη, να βρίσκεται ανάμεσα σε δύο φλάουτα, ενώ παράλληλα έβλεπε στην οθόνη τα αριστουργήματα του Rembrandt και τοπία από την Ουτρέχτη της εποχής! Οσο εξελισσόταν το κομμάτι, πλησίαζα παίζοντας στην σκηνή, έτσι ώστε με την τελική νότα να βρίσκομαι στην θέση μου! (Αυτού του είδους oι πρωτοτυπίες είναι εντυπωσιακές, όσο και επικίνδυνες! Θυμάμαι στο Ναύπλιο, που δεν υπήρχε καθόλου φωτισμός στο σημείο που ήμουν, λίγο έλειψε η μουσική αυτή έκπληξη να μετατραπεί σε αποτυχημένο ακροβατικό, αφού για καλή μου τύχη δεν γκρεμίστηκα από τα παλιά και απότομα σκαλιά του ιστορικού εκείνου χώρου!).

Από την “Fantasia en Ecco” του J. van Eyck



Rembrandt van Rijn (1606-1669): Αυτοπροσωπογραφία

Ακολούθησε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα, και η ενότητα έκλεισε με δύο παραλλαγές πάνω στον λαϊκό σκοπό της εποχής “The Nightingale” (Το Αηδόνι), συντροφιά με μια αυτοπροσωπογραφία του Rembrandt.

Μετά την Ολλανδία και πάλι στην Βενετία. Η περήφανη και πλούσια πόλη, περιβάλλεται από τεράστια αίγλη. Οι εκκλησίες, τα δημόσια κτίρια και ιδιωτικά μέγαρα της έχουν σχεδιαστεί από μεγάλους αρχιτέκτονες και διακοσμηθεί από σπουδαίους ζωγράφους και γλύπτες.

Βενετία: Η Πλατεία του Α.Μάρκου (πίνακας του 17ου αιώνα)

Σ’ αυτό το λαμπρό περιβάλλον εκλέγεται, το 1612, Διευθυντής της Χορωδίας του Αγίου Μάρκου ο Claudio Monteverdi. Είναι μουσικός στα μέτρα της εποχής που τον γέννησε, δημιουργικός, ανανεωτής, λαμπρός.
Το 1632, είναι η χρονιά που ο Γαλιλαίος παρουσιάζει την θεωρία του για το ηλιοκεντρικό μας σύστημα, με αποτέλεσμα την καταδίκη του απο την Ιερά Εξέταση.
Το ίδιο έτος δημοσιεύεται η συλλογή “Scherzi Musicali” του Monteverdi.
Από αυτό τον κύκλο παρουσιάζουμε τέσσερα μαδριγάλια, ενώ προβάλλονται μερικά από τα ωραιώτερα ζωγραφικά έργα της περιόδου, που έχει επιλέξει η Ιωάννα.

Ο Claudio Monteverdi (1567-1643) και ο Γαλιλαίος (Galileo Galilei.1564-1642)
Το 1632 δημοσιεύoνται τα “Scherzi Musicali” του πρώτου και η θεωρία του ηλιοκεντρικού συστήματος του δεύτερου.


Tο "Dolci miei sospiri" από τα “Scherzi Musicali” του Claudio Monteverdi

Ηδη ο ενθουσιασμός του κόσμου έχει αρχίσει να μας γίνεται αντιληπτός, με την συμμετοχή του στο δρώμενο αυτό, πράγμα που μας έδινε φτερά, όπως είναι φυσικό.

Και στη συνέχεια στην Γαλλία στα τέλη του 17ου αιώνα, όπου ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΔ’ είναι ένας από τους ισχυρώτερους ηγεμόνες στην Ευρώπη. Στην Αυλή του ανθούν όλες οι τέχνες και ιδιαίτερα το θέατρο και η μουσική. Χτίζει το Ανάκτορο των Βερσαλλιών, που γίνεται το σύμβολο της τεράστιας δύναμης του.

Παρίσι: το Ανάκτορο των Βερσαλλιών - Λουδοβίκος IΔ’ της Γαλλίας (1638-1715). Πίνακας του Hyacinthe Rigaud, (1701)

Στην Βασιλική Ορχήστρα, θα συναντήσουμε τον Μarin Marais, από τους μεγαλύτερους μουσικούς της βιόλας και συνθέτες της εποχής.

Παρέα μουσικών, πίνακας του R.Tourni?res (1710). Δεύτερος από αριστερά ο Μarin Marais (1656-1728)

Του Marin Marais παίζουμε την σουϊτα σε σόλ ελάσσονα για δύο φλάουτα και μπάσσο κοντίνουο, ένα τυπικό γαλλικό κομμάτι της εποχής, από την Συλλογή “Pi?ces pour les fl?tes”, που πρωτοδημοσιεύθηκε στο Παρίσι το 1692. Αυτή την φορά η εικαστική συντροφιά μας περιλαμβάνει πίνακες των G. De Latour, N.Poussin κα.

Georges De Latour(1593-1652)

Είναι οστόσο ενδιαφέρον ότι την χρονιά αυτή ανοικοδομείται στην Σμύρνη το περίφημο μαρμάρινο κωδωνοστάσι της Αγίας Φωτεινής που είχε καταστραφεί από σεισμό πριν 4 χρόνια (βλ. Κεφ. 16).

H Σμύρνη. Ολλανδική γκραβούρα του 1690



Η Mechthild και ο Νίκος στο Πρελούδιο της Σουϊτας σε σολ ελάσσονα του M.Marais

Το ταξίδι μας στην Ευρώπη της Αναγέννησης και του Μπαρόκ θα καταλήξει στο Αννόβερο της Γερμανίας.
Στα τέλη του 17ου αιώνα η επίδραση του μπαρόκ είναι πλέον αισθητή και στις χώρες του Βορρά. Στην αρχιτεκτονική, παλάτια, δημόσια κτήρια και εκκλησίες κτίζονται και διακοσμούνται σύμφωνα με τις ιδέες και τις αρχές του Borromini ή του Bernini, και μεταμορφώνουν πολιτείες και τοπία, ιδιαίτερα της Γερμανίας και της Αυστρίας.

To Mπαρόκ στην Αρχιτεκτονική (Fr. Borromini, 1599-1667) - Agostino Steffani (1653-1728) - G.W.Leibnitz (1646-1716)

Αυτή την εποχή, ξεκινούν από την Ιταλία αξιόλογοι μουσικοί, προσκαλούμενοι από ηγεμόνες της Κεντρικής Ευρώπης, για να εργαστούν στην Αυλή τους.


Ο Agostino St?ffani, από τους σημαντικώτερους συνθέτες όπερας την περίοδο αυτή, φεύγει από την Πάδοβα και εγκαθίσταται στην Αυλή του Πρίγκηπα του Αννοβέρου, στην Βόρεια Γερμανία.
Από την Οπερα “Briseide” του St?ffani, που εκδόθηκε στο Αννόβερο το 1696, ερμηνεύουμε την άρια “Vieni o cara amata sposa”.
Στην πόλη αυτή, την ίδια εποχή, o G.W.Leibnitz, από τους μεγαλύτερους Φιλοσόφους και Μαθηματικούς του 17ου αιώνα, διατυπώνει την θεωρία του Διαφορικού Λογισμού.

Υπόκλιση μετά το “Vieni o cara amata sposa” του A.Steffani

Το κομμάτι αυτό, τελευταίος σταθμός της μουσικής και εικαστικής μας περιπλάνησης στον 16ο και 17ο αιώνα, τελείωσε με ενθουσιώδη χειροκροτήματα από τον κόσμο.

Είχε έλθει η ώρα των μουσικών εκπλήξεων.

Το Σύνολο μας είναι το μόνο σχήμα Παλιάς Μουσικής στην Ελλάδα που έχει πρωτοτυπήσει εδώ και μερικά χρόνια με την ιδέα να παρουσιάσει σύγχρονη μουσική στο ύφος και με τα όργανα της εποχής. Το εγχείρημα δεν είναι εύκολο, αφ’ενός γιατί χρειάζεται γνώση και προσοχή στην επιλογή του κομματιού, την διασκευή και προσαρμογή του στην έκταση και το ηχόχρωμα των μουσικών οργάνων, και αφ’ετέρου γιατί δεν είναι σίγουρο ότι παρ’όλα αυτά θα γίνει αποδεκτό από τους παραδοσιακούς κύκλους της κλασσικής μουσικής (κοινό, κριτικούς κλπ). Από την άλλη πλευρά, αυτό που μας οδήγησε στην απόφαση να το επιχειρήσουμε είναι η αίσθηση που έχουμε για την αποστολή της μουσικής. Δεν πρέπει να έχει σύνορα, έστω και αν αυστηροί κανόνες διέπουν την τεχνική και ερμηνεία έργων συγκεκριμένων περιόδων, ιδιαίτερα όπως η Παλιά Μουσική. Όμως ζούμε σήμερα, τα μουσικά όργανα ηχούν σήμερα και έχουν περάσει πάνω από πέντε αιώνες από την δημιουργία των αριστουργημάτων που ερμηνεύουμε. Δεν θα πρέπει, σκεφθήκαμε, να κρατήσουμε σε μουσειακό πλαίσιο αυτή την μουσική, χωρίς να δώσουμε στον σημερινό ακροατή την δυνατότητα να αισθανθεί τις αξίες του μέτρου, της λογικής και της αρμονίας που μας κληροδότησε αυτή η περίοδος, με τον ήχο των παλιών οργάνων, μέσα από ένα σημερινό μουσικό κομμάτι που όλοι μας τραγουδάμε. Ετσι, ήταν για μας ενδιαφέρον να μπορέσουμε να μεταφέρουμε αυτά τα στοιχεία σε σύγχρονα μουσικά κομμάτια. Η προσπάθεια άρχισε το 1996 με την πρωτοβουλία και επιμονή του τότε Διευθυντή του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας Γιώργου Τσαγκάρη, που μας βοήθησε στο να παρουσιάσουμε από το Ραδιόφωνο το πρώτο κομμάτι που είχαμε ετοιμάσει. Ηταν “Ο Κεμάλ” ή σωστώτερα “Ο Μύθος του Σεβάχ”, του Μάνου Χατζιδάκι, από τον κύκλο “Aντικατοπτρισμοί”. Η επιτυχία και η αποδοχή του κοινού και του Τύπου ήταν τέτοια, ώστε σε λίγο διάστημα είχαμε δημιουργήσει ένα μικρό ρεπερτόριο με μερικά από τα ωραιώτερα τραγούδια του μεγάλου έλληνα συνθέτη, που παρουσιάσαμε σε πολυάριθμες ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές παραγωγές (“Tα παιδιά κάτω στον κάμπο”, “Οδοιπόρος”, “Ηρθε Νοτιάς, ήρθε Βορηάς”, “Βραδυνή επιστροφή”, “Χάρτινο το φεγγαράκι” κα). Κατ’ απαίτηση διοργανωτών και κοινού, στο τέλος κάθε συναυλίας μας παρουσιάζουμε μέρος του σύχρονου αυτού ρεπερτορίου μας, που προσθέτει σ’ αυτά τα τραγούδια μια άλλη διάσταση, με την φωνή της Φαίνης, τον ήχο της Mechthild, την αισθαντικότητα της Helga και τον αυτοσχεδιασμό του Σταύρου, μαζί με την δική μου συμμετοχή.

Μάνος Χατζιδάκις (1925-1994)

Σύγχρονη ελληνική μουσική λοιπόν, για φωνή, φλάουτα με ράμφος, θεόρβη και βιόλα ντα γκάμπα!
Το πρώτο από τα τρία κομμάτια του Μ.Χατζιδάκι ήταν τα “Παιδιά κάτω στον κάμπο”, από την ταινία “Sweet Movie”, με την φωνή της Φαίνης και συνοδεία τον λεπτοφυή ήχο των οργάνων, και το μουσικό αυτό πλέγμα να σκιαγραφείται στην οθόνη από πίνακες του Χατζηκυριάκου-Γκίκα και του Matisse.

Ακολούθησε ο “Χορός”, ένα γρήγορο τριμερές οργανικό κομμάτι, που γράφτηκε το 1959 για το θεατρικό έργο “Παραμύθι χωρίς όνομα” του Ιακ. Καμπανέλη, βασιζόμενο στο ομώνυμο θεατρικό έργο για παιδιά της Πηνελόπης Δέλτα.

Η ενότητα έκλεισε με τον αγαπημένο μας στην Ελλάδα “Μύθο του Σεβάχ”, γνωστώτερο σαν “Κεμάλ”, από τον κύκλο “Αντικατοπτρισμοί” (1970), με τους στίχους του αξέχαστου Νίκου Γκάτσου. Αυτή την μικρή ιστορία, κάθε φορά που την ακούω νιώθω συναισθήματα τρυφερότητας μαζί και θλίψης, και, παρ’ όλο που γράφτηκε πριν 36 χρόνια, μου φαίνεται σημερινή, σαν να μιλάει για πράγματα που γνωρίζουμε:

Στης ανατολής τα μέρη,
Μια φορά κι’ ένα καιρό,
Πού’ταν άδειο το κεμέρι,
Μουχλιασμένο το νερό,

Στην Μοσούλη, την Βασόρα,
Στην παλιά την χουρμαδιά,
Πικραμένα κλαίνε τώρα,
Της ερήμου τα παιδιά

Κι’ ένας νέος από σόϊ
Και γενιά βασιλική,
Αγροικάει το μοιρολόϊ
Και τραβάει κατά κεί

Τον κυττάν οι βεδουϊνοι
Με ματιά λυπητερή,
Μ’αυτός όρκους στον Αλλάχ τους δίνει
Πως θ’ αλλάξουν οι καιροί

Σαν ακούσαν οι αρχόντοι
Του παιδιού την αφωβιά,
Ξεκινάν με λύκου δόντι
Και με λιονταριού προβιά

Απ’ τον Τίγρη στον Ευφράτη,
Κι’ απ’τη γή στον ουρανό,
Κυνηγάν τον αποστάτη
Να τον πιάσουν ζωντανό

Πέφτουν πάνω του τα πλήθη
Σαν ακράτητα σκυλιά,
Και τον πάνε στον Χαλίφη
Να του βάλει την θηλειά


Μαύρο μέλι, μαύρο γάλα
Ήπιε κείνο το πρωϊ,
Πριν αφήσει στην κρεμάλα
Την στερνή του την πνοή

Με δυό γέρικες καμήλες
Κι’ ένα κόκκινο φαρί,
Στου Παράδεισου τις Πύλες
Ο Προφήτης καρτερεί

Πάνε τώρα χέρι-χέρι
Κ’ είναι γύρω συννεφιά,
Μα της Δαμασκού τα’αστέρι
Τους κρατούσε συντροφιά

Σ’ένα μήνα σ’ένα χρόνο
Βλέπουν μπρός τους τον Αλλάχ,
Π’από τον ψηλό του θρόνο
Λέει στον άμυαλο Σεβάχ

Πικραμένο μου ξεφτέρι
Δεν αλλάζουν οι καιροί,
Με φωτιά και με μαχαίρι
Πάντα ο κόσμος προχωρεί.


Από τον “Mύθo του Σεβάχ” του Μ.Χατζιδάκι
(διασκευή για φωνή, δύο φλάουτα, θεόρβη και βιόλα)

Με μια λιτή εισαγωγή από τα δύο φλάουτα ξεκίνησε αυτή η μικρή μουσική ιστορία, που αφηγείται η Φαίνη και τα όργανα πλαισιώνουν με ένα μοναδικό αρμονικό φόντο, σ’αυτόν τον χώρο, και μπροστά σε ένα κοινό που, χωρίς να καταλαβαίνει τα λόγια, κυριεύεται προοδευτικά από μια αδιόρατη συγκίνηση, όπως αργότερα πολλοί μας είπαν, ζητώντας να μάθουν τι έλεγαν οι στίχοι. Είναι από τα θαύματα που μπορεί να κάνει η μουσική? Είναι ο τρόπος που αποδόθηκε? Σημασία έχει ότι, παρ’ όλη την διάρκεια του τραγουδιού αυτού με τις έντεκα στροφές του στα ελληνικά, ο κόσμος έδειχνε ότι ήθελε μετά από κάθε στροφή να ακούσει την επόμενη! Το έντονο χειροκρότημα που ακολούθησε, μετά από ένα φινάλε όπως η εισαγωγή, με τα δυο μοναχικά φλάουτα και ένα απόκοσμο μπάσσο, ήταν το τέλος αυτής της απλής όσο και συγκινητικής ιστορίας.

Η βραδιά πηγαίνει προς το τέλος της, και η συναυλία μας θα κλείσει με δύο παραδοσιακά κομμάτια, πολύ γνωστά στο κοινό εδώ.
Το πρώτο είναι το “Limon Ektim” (“Φύτεψα μια λεμονιά”). Hδη το κοινό ενθουσιάζεται με τις πρώτες νότες στην μορφή ενός ζωηρού saltarelo που με το απότομο κλείσιμο “a tempo” ξεσπά σε χειροκρότημα παρατεταμένο.

Η συναυλία ολοκληρώνεται με το δεύτερο παραδοσιακό κομμάτι.

Η διασκευή ενός σύγχρονου κομματιού στο ύφος και τα όργανα της εποχής αξίζει μόνο αν έχει κάτι να πεί, κάτι να προσθέσει στις ήδη υπάρχουσες δομές σύνθεσης, ενορχήστρωσης και ερμηνείας, αλλοιώς καταλήγει να είναι είτε μια απλή μετεγγραφή χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον, είτε μια επίδειξη δυνατότητας, ότι “όλα μπορούν να γίνουν”.
Ο δημοτικός σκοπός που διαλέξαμε έχει τις ρίζες του στα βυζαντινά χρόνια και τραγουδιόταν σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο, από τους Σεφαραδίτες (Ισπανοεβραίους που εξορίστηκαν κατά τον θρησκευτικό διωγμό του 1492 από την Ισπανία, και διεσπάρησαν στα Βαλκάνια και την Μικρά Ασία. “Σεφαράδ” είναι το βιβλικό όνομα της Ισπανίας) μέχρι τους Τούρκους, Ελληνες, Αιγυπτίους, Σύρους, ακόμη και Πέρσες! Ετσι ο τίτλος και οι στίχοι είναι προσαρμοσμένοι σε κάθε γλώσσα όπως “Από ξένο τόπο” στα ελληνικά, “?sk?dar'a gider iken” (“Πηγαίνοντας στο Σκούταρι”) στα τουρκικά, “Fel Shara” στα σεφαραδίτικα, "Ya Banat Iskindiriyya" (“Τα κορίτσια της Αλεξάνδρειας”) στα αραβικά κλπ. Είναι λοιπόν φυσικό ο κάθε λαός να εκφράζει με την ίδια μελωδία τα αισθήματα του με τον δικό του τρόπο. Ελληνες και Τούρκοι έζησαν στην Μικρά Ασία για αιώνες, και έτσι βίωναν μαζί τις χαρές, τα βάσανα και τις ελπίδες της καθημερινής ζωής. Οπως όμορφο είναι το κορίτσι που ήλθε από ξένο τόπο και αλαργηνό, και σου έρχεται η επιθυμία να της φιλήσεις την ελιά πούχει στον λαιμό, έτσι και η κοπελιά, που είδε τον γραμματικό της μέσα στη λάσπη και την βροχή στον δρόμο για το Σκούταρι, τον αγάπησε και του πρόσφερε ένα λουκούμι στο μαντήλι!
Το τραγούδι έχει αποδοθεί από πολλούς αξιόλογους ερμηνευτές, έλληνες, τούρκους, ακόμη και αμερικανούς, σε θαυμάσιες εκτελέσεις. Τι θα ήταν λοιπόν αυτό που θα μας έκανε να το επιχειρήσουμε και εμείς, πέρα από την πρωτοτυπία της ευχάριστης έκπληξης στο τέλος μιας συναυλίας παλιάς μουσικής εδώ, και με αυτά τα όργανα?
Αν κυττάξει κάποιος πίσω από την μελωδική γραμμή, με την ματιά της ευρωπαϊκής μουσικής των αρχών του 15ου αιώνα, αναγνωρίζει ίσως στοιχεία που μαρτυρούν την πολιτική και πολιτιστική προσέγγιση της Δύσης και του Βυζαντίου των τελευταίων Παλαιολόγων, παραμονές της κατάρρευσης της Αυτοκρατορίας. Με αυτή την παραδοχή σαν αυθόρμητο ερέθισμα, που είναι δικαίωμα του μουσικού (έστω και αν οι θεωρητικές μουσικολογικές συζητήσεις που προκαλεί μπορεί να είναι ατελείωτες), ας φανταστούμε από εκείνα τα χρόνια και στο διάβα των αιώνων που πέρασαν, τον Ελληνισμό κάτω από την οθωμανική κυριαρχία, και με την Ευρώπη να παρακολουθεί αυτόν τον γολγοθά.
Όσο χαρούμενη και ζωηρή έκφραση να έχουν η μουσική και τα τραγούδια του, πρέπει μια σκιά να βρίσκεται πίσω από κάθε Ρωμιό.. Μορφές από το ιστορικό παρελθόν του πρέπει να περνούν από τον νού του, και οι ανομολόγητες σκέψεις που έρχονται στο μυαλό του να διαμορφώνουν την έκφραση του.
Πώς θα μπορούσε αυτή η αυθαίρετη (αν είναι αυθαίρετη) εικόνα να εκφραστεί μέσα από τον σκοπό αυτό, και με αυτά τα “δυτικά” όργανα?
Η μελωδία, καθαρή και απλή, δεν μπορεί να έχει την ψευδαίσθηση ότι όλα πάνε καλά! Πρέπει κάποιος να της θυμίζει πού βρίσκεται, να την κρατάει, ακόμη και αν το δωδεκάχρονο κορίτσι τελικά δεχθεί να του φιλήσουν την ελιά! Σ’ αυτή την πορεία, η βιόλα, το φλάουτο και η θεόρβη είναι οι σύντροφοι της φωνής που, ενώ την στηρίζουν από την αρχή μέχρι το τέλος, δεν την αφήνουν να χαρεί την φράση της. Της θυμίζουν, με το βλέμμα προς τα πίσω, από τα γαμήλια μοτέτα του Guillaume Dufay για τον Θεόδωρο Παλαιολόγο Β’ του Μυστρά και την Cleopa Malatesta του Rimini στα 1421, μέχρι τον θρήνο του (Lament) για την Αλωση, και μέσα απο τις σκοτεινές μέρες του 1438 με τις Αριες για την υποδοχή του τραγικού προτελευταίου “Βασιλέως των Ρωμαίων” Ιωάννη Η΄ στην Φεράρα και την Φλωρεντία.

Xάρτης της Μ.Ασίας και της Κύπρου (17ος αιώνας)

Το θέμα ξεκίνησε με την θεόρβη, που αμέσως ακολούθησε το κοινό, κρατώντας τον ρυθμό με τα δάκτυλα! Η Φαίνη τραγούδησε στα ελληνικά και στην δεύτερη στροφή εγώ στα τουρκικά. Η τρίτη στροφή ήταν στα ελληνικά με τις δύο φωνές σε ουνίσονο (“έλα κόρη του γιαλού, άστρο λαμπερό, χάρισε μου την ελιά σου πούχεις στον λαιμό. Δεν σου την χαρίζω φώς μου, δεν σου την πουλώ, μόν’ την έχω την ελίτσα να σε τυραννώ”). Και όλα αυτά στο φώς πινάκων του Μόραλη, του Γουναρόπουλου, του Μυταρά.

“Από ξένο τόπο” ή “Uskudar”
(διασκευή για φωνή, φλάουτο, θεόρβη και βιόλα)

Με το φινάλε, ο κόσμος, που κρατούσε τον ρυθμό με παλαμάκια, ξέσπασε σε ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα, που κράτησε γύρω στα έξη λεπτά!

Είμαστε τόσο συγκινημένοι όλοι μας, που δεν σκεφθήκαμε να ξανακαθήσουμε για bis, αφού αυτό ζητούσε ο κόσμος, όπως μάθαμε μετά την συναυλία.

Ο Gurol και η Ιωάννα έκλεισαν την βραδιά με ένα σύντομο χαιρετισμό.

Φινάλε: η υπόκλιση



Μετά την συναυλία, στα κιονόκρανα, πίσω από την σκηνή: Φαίνη, Mechthild, Ιωάννα

Πολλοί από τους ακροατές ήλθαν για να μας συγχαρούν και να ζητήσουν πληροφορίες για το Σύνολο και τις προσεχείς του εμφανίσεις. Μερικοί μας πρόσφεραν αμύγδαλα και ρακή!
Ο Πρόξενος, η Ceyda, η κα Sarper και άλλοι επίσημοι ήταν από τους πρώτους που μας συγχάρηκαν. Οσο για τους αγαπητούς φίλους που μας συνόδευαν, δεν έκρυβαν την αγάπη, τον ενθουσιασμό και την περηφάνεια τους!

Mετά την συναυλία: συγχαρητήρια απο τον Πρόξενο Γ.Κατηπόδη



Μετά την συναυλία, απο αριστερά: Σταύρος, Mechthild, Νίκος, Φαίνη, Ιωάννα, Gurol, Helga.

Η ώρα ήταν ήδη 11.30 μμ, και η βραδιά για μας είχε συνέχεια! Το πρόγραμμα προβλέπει επίσημη δεξίωση που παραθέτει ο Πρόξενος.

Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου μας αποχαιρετά μετά την συναυλία

Κατά τα μεσάνυχτα είμαστε όλοι έτοιμοι να αναχωρήσουμε από την τόσο φιλόξενη Βιβλιοθήκη του Κέλσου στην Εφεσο, για το Kουσάντασι, μισή περίπου ώρα απόσταση.

Αποχώρηση μετά την συναυλία μέσα από την Αρκαδιανή Λεωφόρο - Η Φαίνη μετά την συναυλία - Μετά την συναυλία, στον δρόμο για το Κουσάντασι




Δεξίωση του Προξένου στο Karavan Sarai.
Aπο αριστερά: η Μechthild, η Ιωάννα, η κα Ε.Καταπόδη, μητέρα του Προξένου, και ο Gurol Tonbul



Δεξίωση του Προξένου στο Karavan Sarai.
Aπο αριστερά: Ο διοικητής του Κλιμακίου μας στο ΝΑΤΟ, η Helga, η Φαίνη, ο Νίκος, η Ceyda, η Μechthild, η Ιωάννα,
και ο Gurol

Το Karavan Sarai είναι από τα πολυτελέστερα ρεστωράν στο Kουσάντασι. Κτίστηκε τον 18ο αιώνα σαν Ανάκτορο του Mεχμέτ Πασσά. Με διακριτικό φωτισμό, ο ημιυπαίθριος χώρος στην αυλή, με τα μεγάλα στρογγυλά τραπέζια και την ανατολίτικη διακόσμηση, μας έφερε στο μυαλό τις χίλιες και μια νύχτες! Ολοι ήσαν εκεί. Ο Πρόξενος με την μητέρα και την αδελφή του, η Ceyda (που κάποια στιγμή μας αποκάλυψε ότι ο πατέρας της ήταν από την Κρήτη!), o G?rol, ο Διοικητής του Κλιμακίου μας στο ΝΑΤΟ, οι λίγοι Ελληνες της μικρής παροικίας της Σμύρνης, μερικοί Ελληνες τουρίστες και εμείς όλοι.
Τα εδέσματα, η περιποίηση, η παρέα και το περιβάλλον ήσαν θαυμάσια αυτή την όμορφη καλοκαιρινή νύχτα, και κράτησαν μέχρι τις τρείς το πρωϊ, οπότε, κατάκοποι και ευτυχείς, αποχαιρετήσαμε τους φίλους μας από την Τουρκία και δώσαμε ραντεβού με τον Πρόξενο για την επόμενη μέρα στην Σμύρνη.



15. Στον δρόμο για την Σμύρνη

Πήραμε το τελευταίο μας πρόγευμα στο ξενοδοχείο γύρω στις 12 το μεσημέρι, αφού κανείς μας δεν ξύπνησε πριν τις 11, μετά την χθεσινή βραδιά!

Προς την Σμύρνη (Νίκος και Ιωάννα) - Τα περίχωρα της Σμύρνης

Μετά τις τυπικές διατυπώσεις με το ξενοδοχείο, κατά τις 2μμ είμαστε έτοιμοι για να αναχωρήσουμε για την Σμύρνη, που βρίσκεται περίπου 80 χλμ βόρεια. Το πούλμαν, στην ώρα του, μας περιμένει.

Κατά την διαδρομή συζητούσαμε ο ένας με τον άλλο, λίγο κουρασμένοι ακόμη, για την χθεσινή βραδιά και για την συνέχεια του οδοιπορικού μας αυτού στην Ιωνία.
To πρόγραμμα προβλέπει επίσκεψη στο Προξενείο σήμερα και ένα περίπατο στην πόλη το βράδυ και την επομένη. Ηδη από την Ελλάδα κρατώ τοπωνύμια και ονόματα από διηγήσεις των δικών μου. Το θέμα είναι αν θα μπορώ να τα εντοπίσω και να τα αναγνωρίσω σήμερα.
Μια προσωπική “υποχρέωση” να δώ όσα μικρός άκουγα από τον πατέρα μου, και αυτά που διάβασα πρόσφατα στο βιβλίο “Δρόμος Ζωής” του εξαδέλφου μου Νικόλα Φιλιππίδη, μέρη όπως “Αγία Φωτεινή”, “Ευαγγελική Σχολή”, “Παρθεναγωγείο”, “Ορφανοτροφείο”, “Λύκειο του Γιαννίκη”, “Παραλλέλι”, “Καί” (Προκυμαία), “Κορδελιό“, “Πούντα“.

Πρότεινα να πάμε για ένα προσκύνημα στην νέα εκκλησία της Αγίας Φωτεινής. Μια ιδέα θα ήταν να ψάλλουμε κάτι. Ολοι συμφώνησαν.
H εξαδέλφη μου Φανή θυμήθηκε ότι το “Φώς Ιλαρόν” ήταν το αγαπημένο του πατέρα μου όταν βρισκόταν όλη η οικογένεια μαζί, σε γιορτές και συγκεντρώσεις. Δεν το γνώριζε όμως κανείς μας, και έτσι πρότεινα το Χερουβικό, που όταν ήμουν μικρός συνόδευα τον πατέρα μου στο σπίτι, αλλά και μια φορά (πρέπει να ήμουν 8 ετών) στην Παναγία Πλαγιά της Βωλάδας στην Κάρπαθο (ντρεπόμουν τόσο πολύ τότε, όταν ήτανε να ψάλλω…).
Τα λόγια τα γνώριζα, καθώς και την μελωδία, σε Ηχο Πλάγιο του Δευτέρου. Χρειαζόταν όμως το ισοκράτημα, που είναι το πάν όταν επικοινωνείς με το θείο!

Στην πρόταση μου αυτή ανταποκρίθηκαν όλοι, μουσικοί και μη, Ελληνες και μη, Ορθόδοξοι, Καθολικοί, Προτεστάντες και Μουσουλμάνοι που αποτελούσαν αυτή την υπέροχη ομάδα μας! Ακόμη και ο Refik, ο νεαρός φίλος της Χριστίνας, κόρης της Helga από το Σύνολο, που είναι τουρκικής καταγωγής, με συγκινητική προθυμία ζήτησε να βρίσκεται μέσα στην εκκλησία!

Με μια μικρή πρόβα που κάναμε στο πούλμαν (με την Mechthild να συγκρατεί με σχολαστικότητα τους φθόγγους του ισοκρατήματος σε ευρωπαϊκή σημειολογία!) φτάνουμε στα περίχωρα της πόλης.


16. Στην Σμύρνη, 19/7/2006

Η Σμύρνη τον 17ο αιώνα (Fr. Coronelli 1692). Δεξιά, η Σμύρνη σήμερα

Η Σμύρνη σήμερα είναι μια μεγαλούπολη 2.500.000 κατοίκων, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Τουρκίας μετά την Κωνσταντινούπολη. Ιδρύθηκε περί το 3000 π.Χ. και στη μακραίωνη ιστορία της έχει αλλάξει δύο θέσεις. Η πρώτη των προϊστορικών χρόνων και η δεύτερη που έκτισε ο Μέγας Αλέξανδρος κατά την ελληνιστική περίοδο.
Το 27 πΧ κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους και γνώρισε μεγάλη ευημερία η οποία συνεχίστηκε και στους Βυζαντινούς χρόνους, μέχρι την Αραβική κυριαρχία τον 7ο αιώνα μΧ. Το 1076 καταλήφθηκε απο τους Σελτζούκους και κατά τον 15ο αιώνα οριστικά από τους Οθωμανούς.
Το διάστημα 1688-1778 δύο σεισμοί την κατέστρεψαν αλλά και πάλι οι κάτοικοι της κατώρθωσαν να ανοικοδομήσουν την πόλη που απετέλεσε  το κυριώτερο εμπορικό κέντρο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Κατοικήθηκε από Ελληνικούς πληθυσμούς από την αρχαιότητα μέχρι το 1922 και την ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε με τη Συνθήκη της Λωζάνης.
Από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια αναγράφεται ως αυτοκέφαλη αρχιεπισκοπή. Στις αρχές του 20στού αιώνα ο πληθυσμός της υπολογιζόταν σε 240.000 κατοίκους. Οι Έλληνες ήταν 100.000, οι Τούρκοι 60.000, οι Εβραίοι 20.000, οι Αρμένιοι 15.000 και 15-20.000 διαφόρων εθνοτήτων. Οι ‘Ελληνες κατοικούσαν κοντά στο λιμάνι και στο εμπορικό κέντρο, τον Φραγκομαχαλά, εδώ που από τον 16ο αιώνα διέμεναν οι Ευρωπαίοι, κυρίως Άγγλοι, Γάλλοι, Ολλανδοί, Βενετοί και Γενουάτες. Υπήρχαν 16 ορθόδοξες εκκλησίες, 10 καθολικές, 3 αρμενικές, 3 διαμαρτυρομένων και 15 συναγωγές.

Η Μητρόπολη της Α.Φωτεινής με το μαρμάρινο Κωδωνοστάσι υπήρξε ο αρχαιώτερος ναός της Σμύρνης. Κτίστηκε κατά τα μέσα του 17ου αιώνα, καταστράφηκε από σεισμό το 1688, και ανοικοδομήθηκε το 1692. Ηταν το πλέον υψηλό και επιβλητικό μνημείο της εποχής. Τόσο ο ναός όσο και το Κωδωνοστάσι ανατινάχθηκαν με δυναμίτη μετά τον Αύγουστο του 1922. Ετσι, από την ιστορική εκκλησία έχει μεθοδικά εξαλειφθεί κάθε ίχνος, ώστε είναι αδύνατο σήμερα να προσδιοριστεί η θέση που βρισκόταν.
Από τους υπόλοιπους ναούς, άλλοι κάηκαν κατά την πυρκαϊά του 1922, άλλοι γκρεμίστηκαν, και άλλοι μετατράπηκαν σε τεμένη, σχολεία ή αποθήκες. Σήμερα σώζονται τρείς ναοί: του Αγίου Βουκόλου που μετατράπηκε σε Μουσείο, του Αγίου Κωνσταντίνου που χρησιμοποιήθηκε σαν Σχολείο (το ιερό του είχε διαμορφωθεί σε σκηνή για παιδικές θεατρικές παραστάσεις) και του Αγίου Ιωάννου στον Επάνω Μαχαλά, που παραμένει κλειστός. Το περίφημο ξυλόγλυπτο Τέμπλο του ναού αυτού (και όχι εκείνο της Αγίας Φωτεινής, όπως συχνά αναφέρεται εσφαλμένα) μεταφέρθηκε στην Αθήνα μετά το 1922 και κοσμεί τον Ναό της Αγίας Φωτεινής στην Νέα Σμύρνη.
Με το όνομα της Αγίας Φωτεινής υπάρχει σήμερα η μικρή εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, νεογοτθικού ρυθμού, που οι Ολλανδοί Διαμαρτυρόμενοι παραχώρησαν το 1952 για εκατό χρόνια στην ελληνική ορθόδοξη κοινότητα, με την έγκριση της Διοίκησης Σμύρνης. Στις μεγάλες γιορτές λειτουργεί με κληρικό από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ή από την Σάμο, και οι περισσότεροι πιστοί είναι υπάλληλοι του ελληνικού προξενείου, Ελληνες αξιωματικοί του ΝΑΤΟ, και οι λίγοι εναπομείναντες Έλληνες της Σμύρνης.
Φτάσαμε κατά τις 4 το απόγευμα στο κέντρο της πόλης, στο ξενοδοχείο που μας έκλεισε ο Πρόξενος για να διανυκτερεύσουμε.

Στην Σμύρνη

Μιας και ήταν ήδη προχωρημένη η μέρα, εμείς του Συνόλου πήραμε τον δρόμο για το Προξενείο όπου μας περίμενε ο κ. Καταπόδης, αφήνοντας την υπόλοιπη ομάδα αφού ορίσαμε μια ώρα κατά το βράδυ να συναντηθούμε όλοι για περίπατο και φαγητό.
Πριν φύγουμε από το ξενοδοχείο, αποπειράθηκα να ρωτήσω τον υπεύθυνο της Υποδοχής αν γνωρίζει πού είναι η παλιά Ευαγγελική Σχολή! Ο άνθρωπος, ευγενικότατος και πρόθυμος να εξυπηρετήσει δεν γνώριζε, αλλά ρώτησε έναν δυό άλλους. Με σπαστά αγγλικά μου ανέφερε κάτι για “Kemal Lyc?e”, δείχνοντας μου ότι είναι πολύ κοντά εδώ. Δεν συνέχισα τις άλλες ερωτήσεις που είχα όπως το Παρθεναγωγείο, το Ορφανοτροφείο και η εκκλησία του, όπου ο παππούς μου ο παππά Νικολαϊδης από την Κάρπαθο ήταν εφημέριος, το Λύκειο του Αρώνη, και το Εκπαιδευτήριο του Γιαννίκη όπου εδίδασκε….

Η Προκυμαία σήμερα. Δεξιά, απέναντι το Κορδελιό - Η Προκυμαία (το Quai) πριν το 1922

Το Προξενείο βρίσκεται στην συνοικία Alcancak, επι της παραλιακής οδού. Ετσι είχαμε την ευκαιρία να περπατήσουμε ένα μεγάλο τμήμα του ιστορικού Quai, περίπου 800μ. Προσπαθούσα να διακρίνω κάποιο στοιχείο, ένα ίχνος από το παρελθόν σ’αυτή την τεράστια, σχεδόν κυκλική προκυμαία με τις ομοιόμορφες πολυκατοικίες και τα κάθε είδους καταστήματα, καφέ, ρεστωράν, ταβέρνες.
Τα μόνα εναπομείναντα, λιγοστά και σχεδόν εγκατελειμένα, είναι νεοκλασσικά καλλιμάρμαρα κτίρια που προδίδουν την ελληνική τους προέλευση από την διακόσμησή τους με χρονολογημένες σιδεριές στα μπαλκόνια, μαιάνδρους και ακροκέραμα.

Προκυμαία της Σμύρνης: ελληνικά νεοκλασσικά κτίρια



Στο Ελληνικό Προξενείο (Ιωάννα και Mechthild)

Στο Προξενείο μας υποδέχεται ο κ. Καταπόδης και οι υπάλληλοι, οι οποίοι μας συγχάρηκαν για την χθεσινή μας εμφάνιση που όλοι παρακολούθησαν. Απο το γραφείο του Προξένου η θέα προς το Κορδελιό και τον κόλπο της Σμύρνης είναι μαγευτική αυτή την ώρα του απογεύματος. Μιλήσαμε για την χθεσινή εκδήλωση και την εντύπωση που έκανε στον κόσμο, καθώς και για τα κολακευτικά σχόλια του Τύπου. Η κα F.Sarper εξ’άλλου, Πρόεδρος του Φεστιβάλ της Σμύρνης, επικοινώνησε τηλεφωνικά μαζί μας κατά την παραμονή μας στο Προξενείο, για να μας συγχαρεί και πάλι και να μας ευχηθεί καλή επιστροφή στην Ελλάδα.

Στο γραφείο του Προξένου, συγχαρητήρια από Τούρκους επισήμους

Αφήσαμε την φιλόξενη συντροφιά του Προξένου παίρνοντας και πάλι το Quai στην αντίθετη κατεύθυνση.
Στον δρόμο σκέφθηκα ότι όταν επιστρέψω στην Ελλάδα θα πρέπει να βρώ περισσότερες πληροφορίες για την τύχη όλων αυτών των μνημείων του Ελληνισμού.

H Προκυμαία της Σμύρνης πριν το 1922

Η Σμύρνη την 29 Αυγούστου (13 Σεπτεμβρίου) 1922 ….

Ετσι έμαθα αργότερα ότι:

Πυρπολήθηκαν περί τα 55.000 σπίτια, από τα οποία 43.000 ελληνικά, 10.000 αρμενικά και 2.000 ξένων υπηκόων. Επίσης αποτεφρώθησαν 5.000 καταστήματα, τα περισσότερα ελληνικά. Στην αποτεφρωθείσα  έκταση υπολογίζεται ότι  κατοικούσαν πλέον των 180.000 ατόμων, στην πλειοψηφία τους Έλληνες. Συγκεκριμένα κάηκαν: η αρμενική συνοικία με την εκκλησία του Αγίου Στεφάνου. η ελληνική αγορά, η γνωστή με το όνομα “Μεγάλες Ταβέρνες”, τα Γυαλάδικα, το Γερανιό, ο Φραγκομαχαλάς, η οδός Νοσοκομείων με τα τρία νοσοκομεία της, το Ελληνικό (“Γραικικό”), το Ολλανδικό, και το Καθολικό του Αγίου Αντωνίου. Eπίσης οι συνοικίες, της Ευαγγελιστρίας, της Αγίας Φωτεινής, του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Ιωάννου της Λυγαριάς, του Αγίου Τρύφωνος, του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Δημητρίου. Και ακόμη του Τσαρμάδου, οι Πορτάρες, τα Μπογιατζίδικα, τα Τράσσα, του Μεϊμάρογλου, τα Σερβετάδικα, τα Ταμπάχανα, τα Κουγιουμτζίδικα, τα Μαλτέζικα, ο Φασουλάς, της Τσικουδιάς, του Κιουπετζόγλου, του Χαλεπλή, ο Νέος Κόσμος, η Παράλληλος (Παραλλέλι) και μεγάλο τμήμα της Προκυμαίας. Αποτεφρώθηκαν όλοι σχεδόν οι ορθόδοξοι ναοί, 117 σχολεία κοινοτικά και ιδιωτικά Ελλήνων και Αρμενίων, το αρχαιολογικό και νομισματολογικό μουσείο της Ευαγγελικής Σχολής, και πολλά Ελληνικά αγαθοεργά ιδρύματα».

Σμύρνη: Το περίφημο θέατρο πριν το 1922

Στο ξενοδοχείο είχαμε την ευχάριστη έκπληξη να δούμε τον εξάδελφο μου Σταύρο Παπασταύρου, τον γιό της Φανής και του Νίκου, που μπόρεσε τελικά να έλθει αεροπορικώς από το Λονδίνο! Είχα να τον δώ τόσα χρόνια!
Το βράδυ συναντηθήκαμε όλοι και περπατήσαμε στην κεντρική πλατεία, την Αγορά με τα παραδοσιακό Παζάρι, τα μαγαζιά και τους καφενέδες (με ναργιλέ!), και καταλήξαμε σε ένα από τα ρεστωράν της Προκυμαίας.
Ηταν η τελευταία βραδιά αυτού του αξέχαστου οδοιπορικού που κράτησε μόλις πέντε μέρες. Μας φαινόταν ότι είμαστε μαζί πολύ περισσότερο, και είχαμε συνδεθεί τόσο πολύ μεταξύ μας, ώστε σκεπτόμαστε με κάποια θλίψη τον αποχωρισμό μας την επόμενη. Η ευθυμία και η καλή διάθεση που ήδη είχαμε αυξήθηκε με τις νοστημότατες σπεσιαλιτέ, τη ρακή και την μπύρα Efes Pilsen (ωραιώτατη!).

Το Παζάρι της Σμύρνης - Επίσκεψη στο Παζάρι από την Φανή και τον Νίκο Παπασταύρου



Το τελευταίο μας δείπνο στην Σμύρνη.

17. Στην νέα Αγία Φωτεινή, 20/7/2006
Το ξενοδοχείο που μας φιλοξένησε για την βραδιά δεν είχε την μεγαλοπρέπεια του Korumar στο Kουσάντασι, πρόσφερε όμως ένα καλό πρωϊνό για να ξεκινήσει όμορφα η τελευταία μας μέρα στην γή της Ιωνίας.
Μία επίσκεψη στο πολύ ενδιαφέρον Αρχαιολογικό Μουσείο και συνάντηση κατά τις 12 το μεσημέρι στην Αγία Φωτεινή.
Η εκκλησία μικρή, στο βάθος ενός κήπου στο πολύβουο κέντρο της πόλης απέναντι από το τοπικό Νοσοκομείο Παίδων, δεν φαίνεται από τον δρόμο, γεμάτο με υπαίθριους πραματευτές,.
Μου θύμισε το “Εις το βουνό ψηλά εκεί ….”

Η νέα εκκλησία της Αγίας Φωτεινής

Η ιστορική Αγία Φωτεινή πριν το 1922

Μας υποδέχεται εκ μέρους του Προξένου μια ευγενική κυρία που για την περίσταση έχει ανάψει τον πολυέλαιο και τα λιγοστά φώτα της εκκλησίας.
Μπήκαμε όλοι και ατενίσαμε το εσωτερικό. Το απέριττο ορθόδοξο τέμπλο και οι εικόνες δείχνουν εδώ τόσο συντροφικά με την δυτική αρχιτεκτονική του μικρού ναού, μετά από 802 χρόνια…

Στην νέα Αγία Φωτεινή

Το άναμμα ενός κεριού, η προσκύνηση των εικόνων, η ευλάβεια και το δέος στον μικρό αυτόν χώρο παίρνουν άλλες διαστάσεις. Ηδη η φόρτιση είναι μεγάλη.

“Κλεισμένοι στο (Ιταλικό) προξενείο (όπου σαν Δωδεκανήσιοι ζητήσαμε προστασία), μείναμε τρείς μέρες. Δεν ξέραμε πολλά πράγματα για το τι διαδραματιζόταν έξω. Εφθαναν φήμες ότι ο τουρκικός στρατός ήταν κοντά. Ότι σύντομα θα έμπαινε στη Σμύρνη. Οτι άτακτοι Τούρκοι στρατιώτες είχαν ήδη μπεί στην πόλη και πυρπολούσαν ακρινές συνοικίες, με προτεραιότητα την αρμενική, αφού οι Αρμένιοι ήταν μισητοί στους Τούρκους εξίσου, αν όχι περισσότερο, από τους Ελληνες. Το πρωϊ της τρίτης ημέρας, όγκοι καπνού φάνηκαν στον ουρανό προς την μεριά των αρμένικων. Ειδοποιηθήκαμε ότι εκείνο το βράδυ έπρεπε να είμαστε έτοιμοι για αναχώρηση. (….) Ολοι της ομάδας βγήκαμε σπο το προξενείο με κατεύθυνση την προκυμαία.
Στοιχισμένοι δυό-δυό, ανάμεσα σε οπλισμένους Ιταλούς πεζοναύτες και την ιταλική σημαία να προηγείται, ξεκινήσαμε σχηματισμένοι σε φάλαγγα. Οι σκηνές που βλέπαμε κατά την διαδρομή ήταν πέρα από κάθε περιγραφή. Μυριάδες κόσμου συνωστίζονταν στους δρόμους με προσπάθεια να φτάσουν στην προκυμαία. Με δυσκολία οι πεζοναύτες άνοιγαν δρόμο για να περάσει η φάλαγγα μας. Ημουνα δέκα χρονών. Ακόμη και σήμερα, ύστερα από ογδόντα χρόνια, διατηρούνται στη σκέψη μου τα συναισθήματα, η ζήλεια θα έλεγα, των χιλιάδων εκείνων ανθρώπων που αντιμετώπιζαν θέμα επιβίωσης για τους ίδιους, να βλέπουν εμάς να προσπερνούμε οδηγούμενοι προς την σωτηρία.
Ο παππούς έμεινε έξω από το προξενείο γιατί, όπως του δηλώθηκε, διαμονή σ’αυτό παππά μη καθολικού δεν ήταν επιτρεπτή! Η γιαγιά συνταύτησε την τύχη της με τον παππού. Εμειναν και οι δύο έξω και μ’ ένα δέμα στο χέρι ξεκίνησαν μόνοι τους για την προκυμαία. Εκεί ο κόσμος ήταν τόσο πυκνός που δεν πήγαινε κάποιος όπου ήθελε. Πήγαινε όπου τον έσπρωχναν οι συνωστισμένες μάζες ανθρώπων. Με τον τρόπο αυτό, παππάς και παππαδιά βρέθηκαν στην πλατεία έξω από το τελωνείο της Σμύρνης. Το τελωνείο ήταν περιφραγμένο με κάγκελα και η μεγάλη πόρτα του κλειστή. Στην άκρη του κιγκλιδώματος η γιαγιά διέκρινε μια άλλη μικρή, ξύλινη πόρτα που ήταν επίσης κλειστή. Την πλησίασε για να διαπιστώσει αν υπήρχε δυνατότητα να μπούν από κεί στο προαύλιο του τελωνείου. Στην πόρτα υπήρχαν δύο σανίδες χαλαρές. Προσπάθεια της γιαγιάς να μετακινήσει κάποια απ’ αυτές αποδείχθηκε πέρα από τη δύναμη της. Κάποιος έφηβος που βρέθηκε εκεί κοντά πλησίασε και προσφέρθηκε να βοηθήσει. Ηταν ένα Αρμενάκι. Από το άνοιγμα που σχηματίστηκε πέρασαν μέσα ο παππούς, η γιαγιά και το Αρμενάκι. Στο μουράγιο, δέκα μέτρα παραπέρα, είδαν δεμένη μια βαρκούλα. Η γιαγιά είπε στο Αρμενάκι να τραβήξει την βάρκα κοντά στο μουράγιο. Όταν αυτό έγινε, η ευκίνητη γιαγιά πήδηξε μέσα και κάλεσε τον παππού να κάνει το ίδιο. Στην προσπάθεια του να μπεί, ο παππούς βρέθηκε στη θάλασσα. Είχε προλάβει να πιαστεί από την κουπαστή. Το Αρμενάκι πήδηξε στην θάλασσα και με την γιαγιά προσπαθούσαν να τραβήξουν πάνω τον παππού. (…)

Σμύρνη 1922: Ο σώζων εαυτόν σωθείτο….Το δράμα εξελίσσεται υπο το βλέμμα των συμμάχων στα ναυλοχούντα πολεμικά

Μετά από πολλές προσπάθειες κατάφεραν να τραβήξουν πάνω τον ναυαγό, κατατρομαγμένο. Σιγά σιγά η βάρκα άρχισε να απομακρύνεται από το μουράγιο. Τους πήρε μια ώρα να βγούν από τον προλιμένα στο λιμάνι, και άλλες δύο να φθάσουν στο πλησιέστερο πλοίο (στην ράδα). Ηταν ένα γαλλικό πολεμικό. Στην κορυφή της σκάλας ο παππούς διέκρινε έναν αξιωματικό και (στα γαλλικά) του φώναξε παράκληση για βοήθεια. Η απάντηση του Γάλλου ήταν: “Allez-vous en”, δηλαδή “Ξεφορτωθείτε μας”. Mετά από ώρες μπόρεσαν να βρούν ένα εμπορικό πλοίο που τους μετέφερε στον Πειραιά” (Από το βιβλίο του Νικόλα Γ.Φιλιππίδη: “Δρόμος Ζωής”).

Σμύρνη 1922: Στρατεύματα εισέρχονται στην έρημη Προκυμαία.
Μαρτυρία του ξερριζωμού, τα προσωπικά υπάρχοντα που οι πρόσφυγες εγκατέλειψαν



Τώρα που νοιώθω τη ζωή πόσο μου μένει λίγη,
Πριν σφαλισθούν τα χείλη μου, πριν η πνοή μου φύγει,
Την ιστορία θάθελα να γράψω της ζωής μου.
Απ’ τη στιγμή που μ’έφεραν στον κόσμο οι γονείς μου,
Κι’ έκαναν χίλια όνειρα για την δική μου γέννα,
Όμως η μοίρα η κακή άλλα είχε γραμμένα.

Και πριν ακόμα τους γονείς που είχα να γνωρίσω,
Κι’ από την ευτυχία τους λίγη και γώ να ζήσω,
Εγινεν η καταστροφή, η άγρια δραμουντάνα,
Κι’ έχασε η μάννα τα παιδιά και τα παιδιά τη μάννα.
Κι’ έτρεχε η μάννα σαν τρελλή στους δρόμους νύχτα μέρα,
Να βρεί τα τρία της παιδιά, τον άνδρα, τον πατέρα.

Ρώταγε όποιον έβλεπε μές την απελπισία,
Και έμαθε πως ο άνδρας της ήταν αιχμαλωσία.
Εψαχνε μές το άγνωστο η μάννα νύχτα μέρα,
Τη μάννα και τ’αδέλφια της κι’ ένα παππά πατέρα.

Στη Ρόδο ανεκάλυψε τα τρία τα παιδιά της,
Σαν κλώσσα τα συμμάζεψε μέσα στην αγκαλιά της.
Κι’ άρχισε τότε ο γολγοθάς πού πρεπε να τα θρέψει,
Γιατί δεν έβρισκε δουλειά, δεν ήθελε να κλέψει.


Κι’ όταν ελευθερώθηκε απ’ την αιχμαλωσία,
Όλους μας μας επλάκωσε μαύρη απελπισία.
Ητανε ζωντανός νεκρός, δεν είχε πιά κουράγιο,
Και γύρισεν αγνώριστος σαν βγήκε στο μουράγιο.
Και τη ζωή του έλυωσε η πίκρα και η οδύνη,
Κι’ έφυγε έτσι αθόρυβα σαν το κερί που σβύνει.
Οι Τούρκοι τους εκάνανε αβίωτο τον βίο,
Και πλάγιαζαν σε μνήματα μές το νεκροταφείο,
Μέσα στο συκινόφυλο μια κουταλιά με ρίζι,
Και σ’ ένα μνήμα απ’ το βορειά έκαναν μετερίζι.

Τι είναι η πατρική στοργή ποτέ μου δεν την ξέρω,
Εβλεπα πάντα δίπλα μου ένα θλιμμένο γέρο,
Που τόχε πάρει απόφαση, δεν ήθελε να ζήσει,
Δεν είχε πιά τη δύναμη ζωή να συνεχίσει.
Σε βάρκες μές τη θάλασσα έπεφταν να σωθούνε,
Τα πλούτη τους που καίγονταν από μακρυά να δούνε.
Μαύρος καπνός εσκέπαζε από μακρυά τη Σμύρνη,
Πού’ναι πληγή αγιάτρευτη στων χριστιανών τη μνήμη.

Κι’ η μάννα μου μας έλεγε σα να’ταν παραμύθια,
Το παιδικό μου το μυαλό δεν πίστευε γι’ αλήθεια.
Αυτός είν’ ο πατέρας σας που ζήλεψαν οι μοίρες,
Που ζύγιζαν τα χέρια του στη ζυγαριά τις λίρες,
Φαίνεται η μοίρα η κακή τον είχε βάλει άχτι,
Και μιάς ολόκληρης ζωής οι κόποι γίναν στάχτη.

Και πήρε η μάννα το στρατί και τον σταυρό στον ώμο,
Και μείς ακολουθούσαμε του γολγοθά τον δρόμο.
Καθένας μας επρόσφερε κατά τη δύναμη του,
Χωρίς ποτέ απαίτηση να έχει στη ζωή του.

Ποτέ δεν εζηλέψαμε τη ξένην ευτυχία,
Μονάχα για την μοίρα μας ενοιώθαμε πικρία.
Δεν είχαμε βοήθεια ποτέ από κανένα,
Και το κεφάλι εσκύψαμε στης μοίρας τα γραμμένα.
Και στερημένη εζήσαμε την παιδική ζωή μας,
Που ίχνη ανεξίτηλα άφησε στην ψυχή μας.




Την μάννα εγνωρίσαμε, και μάννα και πατέρα,
Όταν εγύρισε για μας ανάποδα η σφαίρα.
Και όλοι εσεβόμεθα πάντα την θέληση της,
Και την αναγνωρίζαμε για την υπεροχή της.

Μέχρι που γύρισε ο τροχός και έπαψε η …,
Και εφάνη στον ορίζοντα μια φωτεινή αχτίδα.
Κι’ εργάστηκαν τα αδέλφια μας με τίμιον ιδρώτα,
Και φέρανε το σπίτι μας στη θέση πού’ταν πρώτα.
Και ηρεμία εγέμισε το σπίτι μας και πάλι,
Και την δοξάζω του θεού την χάρη τη μεγάλη.

Μα τώρα πιά που γέρασα κι’ ασπρίσαν τα μαλλιά μου,
Τίποτε δεν με συγκινεί, γέρασε κι’ η καρδιά μου.
Και μια μικρή παρηγοριά είναι κι’αυτή για μένα,
Τις αναμνήσεις τις πικρές να γράφω με την πέννα.

Τα τέσσερα μου τα παιδιά βλέπω ευτυχισμένα,
Αυτή΄ναι τώρα η πληρωμή, κι’αυτό μετρά για μένα.
Γιατί μου δείχνουν πόνεση και σεβασμό κι’ αγάπη,
Και μου γλυκαίνουν τη ζωή, πού΄ταν καϋμούς γεμάτη.
Και δεν λυπάμαι της ζωής που με πλακώνουν χρόνια,
Χαίρωμαι τέσσερα παιδιά και βλέπω δέκα εγγόνια.

Τα τούρκικα ομόλογα πού΄ναι μισοκαμμένα,
Σαν θλιβερό ενθύμιο τα έχω φυλαγμένα.
Από της Σμύρνης την φωτιά τ’αρπάξαν οι γονείς μου,
Αυτά που σημαδέψανε τα χρόνια της ζωής μου.
Την προσφυγιάν εζήσαμε και μαύρισε η ψυχή μας,
Και σβύσανε τα όνειρα πού’καναν οι γονείς μας.

(Ρηγώ Διακίδη, Κάρπαθος 2005)


Στον δρόμο για την αιχμαλωσία …και στην προσφυγιά ….







Οι μνήμες ζωντανεύουν όταν συναντούν τον ήχο, που καταγράφεται εδώ σαν μια αίτηση συγγνώμης από την γενιά μας σ’ αυτούς που έζησαν και βίωσαν την καταστροφή και τον ξερριζωμό, για την σημερινή μας αυτάρκεια, τις σημερινές μας υλικές φιλοδοξίες και τους ανταγωνισμούς μας.
Ολοι αναπέμψαμε μια δέηση, ψάλλοντας και αφουγκραζόμενοι τον εσωτερικό ήχο της ψυχής, μέσα σε μιαν ατμόσφαιρα που δεν θα ξεχάσει ποτέ κανείς.
Χωρίς να καταλάβουμε Ελληνες και ξένοι (που ήδη γνώριζαν τα γεγονότα και την ιστορία), άνθρωποι από τρείς χώρες και τέσσερα θρησκεύματα, ακούγαμε και βλέπαμε τον διπλανό μας και αυθόρμητα τα δάκρυα ανάβλυζαν…

Νέα Αγία Φωτεινή 20/7/2006: ένα Χερουβικό διαφορετικό από τα άλλα

18. Επιστροφή

Αναχώρηση απο την Σμύρνη για τον Τσεσμέ - Από τον Τσεσμέ για την Χίο

Ηταν ήδη μεσημέρι αργά, και έπρεπε να γυρίσουμε στο ξενοδοχείο, για να ετοιμαστούμε για την αναχώρηση. Μετά από ένα σύντομο γεύμα στην πόλη επιστρέψαμε.
Το πούλμαν ήλθε κατά το απόγευμα. Επιβιβαστήκαμε όλοι και ξεκινήσαμε για τον Τσεσμέ, όπου φτάσαμε σε μία ώρα. Μας περίμενε ο Πρόξενος για να μας αποχαιρετήσει.
Με το τοπικό σκάφος αφήσαμε την Ιωνία κατά τις 6.30 για την Χίο απέναντι.
Μας περίμεναν οι φίλοι μας Μανώλης και Γιάννα Φύσσα.

Εδώ χωρίσαμε. Η Ιωάννα, η Mechthild, η Helga και εγώ μείναμε στο νησί για μία μέρα ακόμη, και οι αγαπημένοι μας συγγενείς και φίλοι έφυγαν το ίδιο βράδυ.

Το επόμενο βράδυ αφήναμε και εμείς την Χίο για τον Πειραιά.

Στο πλοίο για τον Πειραιά, αποχαιρετώντας την γή της Ιωνίας

Στα αυτιά μας ακουγόταν ακόμη αυτό που η μικρή Αναστασία, η δεκάχρονη κόρη του Μανώλη και της Γιάννας, τραγούδησε με την γλυκειά φωνούλα της στα Μεστά, στην πλατεία του μεσαιωνικού αυτού χωριού όπου καθήσαμε την προηγούμενη μέρα:

Σαν της Σμύρνης το γιαγκίνι,
Στον ντουνιά δεν έχει γίνει,
Κάηκε κι’ έγινε στάχτη,
Κι’ έβγαλε ο Κεμάλ το άχτι

Κάηκε κι’ ένα σχολείο,
Που’ ταν παρθεναγωγείο,
Κάηκε και μια δασκάλα,
Που ήταν άσπρη σαν το γάλα

Κάηκε το σταυροδρόμι,
Κι’ ό μπουγιούκ ντερές ακόμη,
Σμύρνη φτωχομάνα Σμύρνη,
Πού’ ναι η ομορφιά σου εκείνη

Σμύρνη φτωχομάνα Σμύρνη,
Πού’ ναι η ομορφιά σου εκείνη,
Κάηκες από θεμέλια,
Σκεπαστά και μπεζεστένια

Νίκος Μ.Νικολαϊδης
Δεκέμβριος 2006